IV. Prohibitio de erectione scolarum in terris Aragonum alibi praeter quam in Ilerda, an. MCCC.

IV. 

Prohibitio de erectione scolarum in terris Aragonum alibi praeter quam in Ilerda, an. MCCC. (Vid. pág. 27.) 

Ex arch. reg. Barcin. 

Jacobus Dei gratia Rex Aragonum, Valentiae et Murciae, ac Comes Barchinone dilecto suo vicario Barchinonensi, vel eius locum tenenti, salutem et dilectionem. Cum nuper in civitate Ilerdae generale studium in utroque iure, medicina et philosophia, et aliis quibuslibet artibus et scientiis tam auctoritate Apostolica nobis in hac parte concessa quam nostra, duxerimus ordinandum; et ut idem studium magis proficiat incrementum statuerimus firmiter et districte ne in aliquo loco terrae aut dominationis nostrae habitae vel habendae, praeterquam in studio Ilerdensi, aliquis audeat jura, medicinam vel philosophiam legere seu docere, neve quis a quocumque lectionis causa praesumat audire, sub pena mille morabatinorum, quam transgressores incurrere volumus ipso facto; idcirco vobis dicimus, et mandamus quatenus in civitate Barchinonae, villis et locis insignibus infra iuredictionem vobis commissam constitutis, faciatis hoc edictum et ordinationem nostram solempniter publicari; et ne contra prohibitionem nostram praedictam ab aliquo cuiuscumque praeheminentiae, dignitatis, conditionis, legis aut status exsistat aliquid attemptetur, curetis arcius evitare, si de nostra confiditis gratia vel amore. Datum Caesaraugustae nonis septembris anno Domini MCCC. (a: Sub eadem forma et tenore datae sunt litterae officialibus Valentiae, Murciae, Dertusiae, Terrachonae, Gerundae, Oscae, etc. Similiter datae sunt in commendationem eiusdem studii ad Episc. Eximinum Caesaraugustanum, P. Tirasonen., Martinum electum Oscen., Poncium electum confirmatum Barchin., G. Urgellen., Bng. Vicen.(,) A. Dertusen., Rodericum Terraconem., Bn. Gerunden.

Sigue el V

XVIII. Testamentum D. Hugonis de Cervelló, lethali vulnere sauciati a Roberto Aquilone,

XVIII. 

Testamentum D. Hugonis de Cervelló, Archiepiscopi Tarraconensis, lethali vulnere sauciati a Roberto Aquilone, olim Comite Tarracon., an. MCLXXI. (1171) (Vid. pág. 106.).

Ex autogr. in arch. eccl. Tarrac.

Notum sit cunctis quoniam nos ecclesiae Tarraconensis canonici ad dominum nostrum Hugonem, Tarraconensem Archiepiscopum, Apostolicae Sedis Legatum accedentes post letale … (f. vulnus) sibi illatum, suscepimus ab eo in mandatis, et per obedientiam, qua ei astricti tenebamur, nobis iniunxit, ut secundum ordinationem suam, quam post mortem ipsius in hac carta inscripsimus, res suas distribueremus. Primum itaque mandavit dare pauperibus CCC. solidos: hospitali, quod ipse in Tarracona inceperat C. m.°: ad opus Populetensis ecclesiae XX. m.°: monasterio Sanctae Crucis C. solidos: hospitali Jerusalem pelles quas ei fratres dederant, reddi mandavit: fratribus miliciae C. solidos: item Sanciae de Rocha quendam anulum reddi mandavit: Petro Estirad X. m.°: domui S. Rufi Ilerdensi XX. m.°: item nepti suae, uxori A. de Anglerola C. solidos: Petro de Sancta Fide C. solidos: Gombaldo de Uluia C. solidos. Praeterea mandavit quod equs Guillermi de Camarasa redimeretur de CCC. solidis et XI m.°: Petro de Bagnariis C. solidos: Raimundo de Villanova C. solidos: item dimissit Guillermo de Claramonte totum quod habebat in terram, et palatio Morata. Mepti suae eius uxori Ermesendi pelles suas martinas dari mandavit. Item Guillermo de Camarasa fratri suo Gurmeranum cum fructibus suis dimissit, et unam mulam dedit. Geraldo Alaman, fratri suo duas mulas, et duos cifos argenteos dari mandavit. Episcopo Oscensi cupham suam, quam ei dederat, reddi mandavit. De annona autem et vino, quae habebat apud Barchinonam et in Tarrachona, mandavit primum accipere CC. solidos, de quibus mandavit dari monasterio S. Pauli. L. solidos: Leprosis, L. solidos: monasterio S. Petri L. solidos: monasterio S. Eulaliae L. solidos; reliqua vero omnia mandavit quod Episcopus et canonica haberent per medium. Quatuor ebdomadariis Barchin. dimisit VIII. m.°: coeteris vero praesbyteris eiusdem Sedis duos m.°: monasterio S. Cucuphatis X m.° Mandavit autem quod filio Guillermi daretur apparatus militiae, cui dedimus mandato … L. aureos, et equm (equum) brunum. Item mandavit reddi uxori Arnaldi vetuli, et filio suo Arnaldo XL. m.° Praeterea suae familiae dari mandavit, Raimundo, repostero primum CCC ... Petro de Quadres C. solidos, Bernardo Mancipio C. solidos, Arnaldo de Taga C. solidos, Petro de Molleto L. solidos, Petro de Lusia XL. solidos, Petro Sendredo XL. solidos, Petro Guielmi XL. solidos, Berengario Trepad XX. solidos, Johanni XX. solidos, Ponciolo de Villamaiori XX. solidos, Johanni de Ilerda X. solidos, Petro Cama XXX. solidos, Guillermo de Uluia X. m.°, Raymundo de Gaiano VII. m.°, Raymundo Urgellensi I. m.°, Geraldo Petasio IIII. m.°, Guillermo de Aragone III. m.°, magistro Joel III. m.°, mayoribus castri C.III. solidos, quos eis pro mercede debebat, Berengario Maltio de Muro CXIX solidos, et ... Cornardo II. solidos. Totum autem hoc paccari mandavit de DCC.XX.III. m.° quos habebat Raimundus reposter, et de mille CC. solidos jaccensis monetae, quos habebat Bernardus Mancipii, et de his quae habebat Bernardus, de Mogoda et Bonetus de Ilerda. Si qua superfuerint, operi ecclesiae dedit. Praeterea mandavit, quod mille m.°, quos tradiderat Poncio de Barberano, iturus Romam, ad opus ecclesiae incipiendum et ad officinas canonicae faciendas, in eodem opere, sicuti tunc ordinaverat, expenderentur; D. videlicet in opere ecclesiae, et D. in officinis canonicae. Nichilominus quoque mandavit, quod de duobus millibus XXXI. aureorum, quos habebant fratres Militiae Templi apud Montem pessulanum, quod CCCC. aurei curiae Romanae persolverentur; domino Papae videlicet C., domino Jacincto CC.LXXX. m.°, quos ei debebat, Hugoni de Bononia XX. m.°, quos ei promiserat, Guillermo de Teirico D. solidos persolverentur, et fratribus Militiae C. solidos, quos eis superius dimissit. Reliqua operi ecclesiae dari mandavit. Et si quis aliquid inde substraxerit, vinculo anathematis eum astrinxit: medietatem vero panis et vini quae habebat, et Sarracenos et ademulas suas et anulos suos minores quos in capella habebat, operi ecclesiae dedit: reliquam vero medietatem panis et vini et duas cuppas et duos cifos argenteos et quartam partem galee successori suo conservari mandavit. Annulum suum maiorem, et capellam in thesauro sacristiae reponi mandavit, et ibi perheniter conservari (a: Desunt quidem in hac carta subscriptiones; verum eo tempore scriptam caracterum forma et nexus ad evidentiam usque suadent. Unde pro autographa et authentica illam habere cogimur.)

XIII. Ordinatio ecclesiae Illerdensis: an. MCLXVIII. (1168)

XIII. 

Ordinatio ecclesiae Illerdensis: an. MCLXVIII. (1168) (Vid. pág. 62.)

Ex autogr. in arch. eccl. Illerd. 

Vere laudabilis et misericors Dominus qui ecclesiam suam Ilerdensem gentili jugo diu oppressam in forti manu Raymundi Berengarii, gloriosi Comitis Barchinonensium, Aragonensium Principis nostris temporibus feliciter liberare dignatus est. Quia vero divina cohoperante gratia me Guillermum licet indignum Episcopum eidem ecclesiae simul et Rotensi praeesse concessum est, illius pristinam libertatem ac prerrogativam dignitatem attendens ipsam canonice comunicato consilio et assensu Archidiachonorum, canonicorum Illerdensium et Rotensium et Abbatum nostrae diocesis, proborum etiam virorum Ilerdensis civitatis et totius cleri et populi ad honorem Omnipotentis Dei et gloriosae Virginis Mariae et omnium Sanctorum et ad salutem vivorum et mortuorum fidelium disponere et ordinare desidero. Communi itaque deliberatione et consensu volumus et statuimus viginti quinque canonicos usque ad decem annos in ecclesia nostra esse, nec aliquem de coetero creari canonicum nisi aliquo vel aliquibus defuncto de numero illorum viginti quinque. Illi autem qui substituentur canonici nullo modo recipiantur nisi in habitu B. Augustini, et hoc in Assumptione B. Mariae habita comuni convenientia totius Capituli. Tempore vero procedente prout facultates ecclesiae Deo adjuvante adcreverint juxta communem mei providentia et successorum meorum et totius conventus numerus canonicorum augmentetur. Cum autem sine administracione temporalium divinis vacare misteriis humana non sustinet fragilitas, nos Spiritu Sancto inspirante caritatis largitione communi mensae illorum providere desiderantes donamus et libere tradimus ecclesiam S. Johannis de Segria cum ecclesiis de villa de Ratera, de Raesmat, et S. Salvatoris de Ilerda, ecclesia Sanctae Mariae Magdalenae cum ecclesiis S. Egidii et S. Pauli, ecclesiam Sancti Johannis de platea cum ecclesiis de Zudanel, et S. Thomae cum cimiterio pauperum, ecclesiam S. Andreae, ecclesiam S. Ilarii, ecclesiam S. Laurencii cum ecclesiis S. Martini et de Villanova et de Palacio et cum decimis et primiciis vineae Regis et vineae Comitis Urgellensis et possesionum Judeorum et Sarracenorum quas modo habent in dominicatura Regis et Comitis in Rofea, ecclesias de Alcaraz (Alcarraz más abajo) et de Monteacuto (Montagut) et de Sosas (Soses) et de turribus (Turribus más abajo) cum hereditate quam habemus in Albares quae sit caput praepositurae, ecclesiam de Belloloco (Belloch) cum ecclesiis de Avinsellon et de Alamurs et de Alcolega (Alcolea) cum quarta parte decimarum castri et termini de Almenara. Has inquam ecclesias et omnes alias quae sunt vel erunt in civitate Ilerdensi et in terminis eius, donamus integre et libere tradimus praefatae comuni mensae canonicorum cum universis pertinentiis, redditibus, possesionibus quas habent seu habiturae sunt simul cum coenis, deffunctionibus, oblationibus, primiciis et decimis quas nos modo habemus vel habere debemus, vel Deo volente adquisituri sumus in parrochiis et terminis praedictarum ecclesiarum, salvis per omnia jure et dignitate episcopali. De decimis vero et primiciis ita decernimus unaquaque harum ecclesiarum ex integro accipiat decimas et primicias de possesionibus parrochianorum suorum quas ipsi excoluerint. Sin autem parrochiani unius ecclesiae possesiones parrochianorum alterius ecclesiae excoluerint, illarum possesionum decimae et primitiae inter duas ecclesias per medium dividantur. Si vero aliquis parrochianus de una parrochia in aliam se transtulerit, vel si possesiones suas parrochianus alterius ecclesiae donaverit, vendiderit, impignoraverit, sive aliquo modo alienaverit, ecclesia cuius parrochianus fuit eodem tenore quo prius illarum possesionum decimas et primicias possidebat in perpetuum habeat. De dominicaturis vero huius Sedis disponimus, ut decimas e primicias illa ecclesia habeat, cuius parrochianus est ille qui eas coluerit. Statuimus ergo ut ecclesia S. Johannis de Segria cum ecclesiis de villa de Ratera et de Raxmad (Raesmat más arriba; Raimat), et S. Salvatoris et cum universis quae sibi assignavimus, conventum nostrae Sedis por duos menses procuret. Similiter ecclesia Sanctae Mariae Magdalenae cum ecclesiis S. Egidii et S. Pauli et universis sibi asignatis conventum per duos menses procuret. Eodem modo ecclesia S. Johannis de platea cum ecclesiis de Zudanel et S. Thomae et universis sibi asignatis per unum mensem procuret conventum. Ecclesia Sancti Laurentii cum ecclesiis Sancti Martini et de Villanova et de Palacio cum universis sibi assignatis per menses duos conventum procuret. Ecclesia de Belloloco cum ecclesiis de Avinsellon et de Alamurs et de Alcolega cum quarta parte omnium decimarum castri et termini de Almenara, et cum omnibus sibi assignatis per mensem unum conventum procuret. Per mensem unum vero hereditas de Albares cum ecclesiis de Alcarraz (Alcarrás), de Monteacuto et de Sosas et de Turribus cum universis sibi pertinentibus conventum procuret. Numerus autem canonicorum et eorum quibus a praepositis praedictarum ecclesiarum deinceps ministrari destinavimus ultra XL. duos per decennium non excedat. De administratione vero ciborum sic disponimus ut XXV. canonicis pauperibus et servientibus sicut a nobis deliberatum est, et scriptura constitutionis nostrae super hoc factae continetur, cibaria honeste ministrentur, quatinus divinis laudibus die noctuque sine offensa unanimiter vacare possint. Qui vero divinis misteriis interesse contempserint secundum censuram Prioris et Capituli corrigantur. Extra claustrum quidem nulli canonicorum vel serventium praebenda donetur, nisi causae manifestae necessitatis. Michi vero et successoribus meis, cum in refectorio seu in palatio nostro comedere placuerit, duae praebendae dentur in persona nostri, et capellano nostro una, et diacono una. Et quoniam elemosinae munus Deo acceptabile sacra scriptura testatur, nos affectu pietatis inducti donamus et concedimus helemosinae decimas omnium decimarum, primiciarum, defunctionum et fructuum omnium rerum quas nos habemus vel Deo propitio habituri sumus in Miquinenza (Mequinenza, Mequinença, Mequinensa), et in Tamarit (Tamarite de Litera, Llitera), et in Stupannano (Estopinyá, Estopiñán) et usque ad Balagarium (Balaguer), et in omnibus hiis eiusdem terminis et infra citra Sicorim (Segre) et ultra exceptis oblationibus quae in ecclesiis altari vel sacerdoti offerentur; insuper decimarum rerum movilium (: mobilium) vel sese moventium quas novitii huius ecclesiae obtulerint. Hac itaque parte primo data pauperibus retineo michi et successoribus meis quartam partem omnium decimarum et defunctionum integre quas praedictae ecclesiae sive praepositurae habent, vel Deo largiente habiturae sunt, cum quarta parte terrarum quas hodie habet ecclesia Ilerdensis preter hereditatem de Albares quas est caput praepositurae cum illis quae sibi assignavimus, et praeter vineas et ortos quos jam concessimus cum decimis et primiciis suis clericis nostris in vita sua: post mortem vero eorum quarta pars michi vel successoribus meis, tres autem communi mensae canonicorum cedant. Sed si aliquis ipsorum redditus vel possesiones aliquas sive ex patrimonio sive ex aliquo adquisierit, liceat illi pro salute animae suae cuilibet praepositurae vel obedientiae ecclesiae nostrae ex integro relinquere. Retineo etiam mihi et successoribus meis quartam partem censuum huius civitatis et termini eius quos in praesenti ecclesia ista habere dinoscitur, videlicet, aureorum denariorum et aliarum rerum censitarum cum tertia parte piperis. Omnem autem ceram censualem Sacristae concedimus ut tam ex ea quam ex candelis Sacrista mihi et successoribus meis et maiori prepositurae et comuni mensae canonicorum et collationi et infirmis, prout necesse fuerit, serviat. Tertia autem parte piperis retenta michi duas reliquas maiori praepositure assignamus. Tres partes aureorum denariorum et aliarum rerum censitarum michi quarta retenta inter maiorem praeposituram et cameram ex equo dividimus ubique et in omnibus, helemosinae decima salva. Insuper retineo mihi medietatem rerum mobilium vel se moventium, quas novitii huic ecclesiae et nobis obtulerint. Aliam vero medietatem communi mensae et camerae concedimus; pro inmobilibus vero quae novitii Deo et huic ecclesie obtulerint quoniam tres partes comuni mensae canonicorum quartam vero camerae in perpetuum assignavimus. Retineo michi et successoribus meis Almunia de Segriano cum terminis suis. Iterum retineo mihi et successoribus meis vineam de Sarradal et ortum minorem qui adheret columbario. Ortum autem maiorem et vineam maiorem cum ecclesia S. Ilarii et cum omnibus oblationibus huius Sedis, praeter denarios, thus et ceram et quaelibet ornamenta cum decimis et primiciis, defunctionibus illorum qui habitant vel habitaturi sunt in çuda Ilerdensi (Zuda de Lérida), exceptis clericis cum domibus etiam et turre Petri S. Vincentii quae sunt infra çudam et cum medietate almuniae de Arinor et cum donis etiam quae ecclesia ista consuevit habere de nuptiis et cum propria hereditate maiori praepositurae donamus et tradimus et in hiis nichil michi et successoribus meis retineo praeter quartam partem decimarum et deffunctionum illorum qui habitant vel habitaturi sunt infra muros zudae. Similiter et unicuique praepositurae vineam unam et campum et ortum absque ulla retentione donamus et tradimus. Coetera vero quae amodo in posterum Deo donante sive ego sive successores mei sive ecclesia nostra oblatione fidelium seu donatione adquisierimus quartam partem mihi et successoribus meis retineo. Tres vero partes communi mensae canonicorum concedo. Similiter si Deo propitio decimam passaticorum et leudarum recuperare poterimus, quam invictoriosus Comes Barchinonae ecclesiae nostrae pia mente obtulit, et scripto corroboravit, mihi quarta retenta aliam quartam camerae concedo: aliam vero quartam praepositurae maiori: ultimam quartam communi mensae canonicorum assigno, salva tamen in omnibus decima pauperum. Statuimus etiam ut praepositurae seu quaelibet aliae obedientiae Ilerdensis ecclesiae nulli alii de coetero comendentur nisi clericis eiusdem; qui ante quam illas suscipiant, fidelitatem in manu nostra et successorum nostrorum et totius Capituli promittant. Et ut nostrae piae devotionis affectus ratus et firmius perpetuis temporibus habeatur, consensu supra dictorum omnium statuo perempniter et confirmo me et successores meos suplere praedictis praeposituris, si forte de hiis quae illis superius assignata sunt sicut constitutum est procurationem facere non potuerint. Inde est quod nos addimus et donamus integre et absque ulla retentione ecclesiae Stae. Mariae Magdalenae et suis praeposituris tertiam partem omnium decimarum de Castro Asinorum, (castell de ases; castillo de asnos) et de omnibus suis terminis, et de Castellotis et terminis suis praeposituris S. Johannis de platea. Donamus similiter praeposituris S. Johannis de Sigriano (Segriano más arriba; Segriá, Segrià) tertiam partem omnium decimarum de Corbins et terminis eius. Donamus iterum praeposituris S. Laurentii ecclesiam de Calaterra, et ecclesiam de Valle magna (Val o Vall magna, Valmanya o Vallmanya), et ecclesiam de Gemenells et ecclesiam de Suchs cum omnibus earum pertinentiis, coenis et quartis mihi et successoribus meis integre retentis, salva etiam dignitate episcopali et jure Archidiaconi. Damus insuper et tradimus camerae ecclesiam de Jabud cum omnibus pertinentiis et quarto, michi et successoribus meis coena tantum retenta. Cui etiam donationi addimus aliam quartam partem omnium decimarum castri et termini de Almenara. Donamus similiter Sacristae ecclesiam de Albalat et ecclesiam de Calava., coenis et quartis nobis retentis et jure Archidiaconi salvo. Item donamus praeposituris S. Laurentii ecclesiam de Almacellas (Almacelles) cum decimis et primiciis et oblationibus, et cum omnibus suis pertinentiis, salvo quarto et coena et dignitati episcopali et jure Archidiaconi. Iterum Sacristtae donamus et concedimus ecclesiam de Montmenet, ecclesiam de Çaydin, (Çaidí, Zaidín) salva dignitate episcopali, coenis et quartis et jure Archidiaconi. Et quoniam universa hominis actio eiusque felicitas benefficiis debent respondere Creatoris, ego Guillermus per Dei gratiam jam dictae Ilerdensis ecclesiae Episcopus de eius largitione confisus haec omnia superius scripta rata et inconcussa et cum omni melioratione firma perpetim habenda et possidenda vel omnibus fratribus et filiis meis Ilerdensis Sedis clericis, praesentibus et futuris dono, concedo et firmiter trado ad servitium et honorem Omnipotentis Dei et Genitricis eius Beatae Virginis Mariae et omnium Sanctorum. Ut autem haec nostrae constitutionis pagina canonicis subscriptionibus munita firma in perpetuum stabilisque permaneat, ac nulli Episcoporum, clericorum sive laycorum liceat ex ea aliquid diminuere, auferre vel in deterius mutare, ego verbo veritatis ac fidei confirmo et corroboro statuens in perpetuum ut quicumque in Sede Ilerdensi substituetur Episcopus, antequam in ea intronizetur, hanc nostram ordinationem ad honorem Dei et gloriosae virginis Mariae, omniumque Sanctorum, ad utilitatem ecclesiae nostrae factam, sacramento super altare Beatae Mariae huius Sedis prestito confirmet. Si quis vero eandem ordinationem infringere vel in deterius permutare praesumpserit, nisi canonicae comonitus debita satisfactione emendaverit, Omnipotentis Dei Patris et Filii et Spiritus Sancti Beatorumque Apostolorum Petri et Pauli auctoritate et nostra eum a divinis separamus officiis et beneficiis, donec resipiscat, et digne satisfaciat. Quod nisi satisfaciat, anathema sit in die judicii. = Sig+num Guillermi Illerdensis. = Ego Ugo Sanctae Tarraconensis ecclesiae Archiepiscopus Apostolicae Sedis Legatus. = Sig+num Berengarii Tarraconensis Archiepiscopi. = Sig+num Raimundi Illerdensis Archidiaconi et Prioris. = Sig+num Petri Rotensis Prioris. = Sig+num Raymundi de Benavento Archidiaconi. = Sig+num Raymundi Agerensis Abbatis. = Sig+num Pontii Alaonensis Abbatis. = Sig+num Petri Lavacensis Abbatis. =  Sig+num Raymundi de Stata Archidiaconi. = Sig+num Petri de Tonaria Archidiaconi. = Sig+num Petri Claustrensis Prioris. = Sig+num Guillermi Claustrensis Prioris. = Sig+num Guillermi Rotensis Sacristae. = Sig+num Odonis Eleemosinarii. (limosnero; almoyner) =  Sig+num Berengarii Camerarii. = Sig+num Magistri Seguini. = Sig+num Petri de Aura. = Sig+num Guillermi de Medietate. = Sig+num Olivarii. = Sig+num Boneti de Avellana. =  Sig+num Martini Guillermi. = Sig+num Bernardi de Claromonte. = Sig+num Raymundi Rotensis Capellani. = Sig+num Arnaldi de Barrabes. = Sig+num Raymundi Petri. = Sig+num Bernardi de Gudel. = Sig+num Durandi. = Sig+num Petri Bernardi. = Sig+num Adan. = Sig+num Raymundi de Benasch. = Sig+num Arnaldi de Colle. = Sig+num Petri de Gabalda. = Sig+num Petri de Tudela. = Sig+num Petri de Fita. Sig+num Raymundi de Barrabes. = Sig+num Bernardi de Cornutella. = Sig+num Petri de Alasguarre. (Alasquarre, Alasquarr) = Sig+num Raymundi de Pelestar (: quizás Belestar). = Sig+num Bernardi de Abellana (con b; Abin, Bin, Ben “llana” ?, Avellana). = Sig+num Raymundi de Tudela. = Sig+num Bernardi de Podio alto. = Sig+num Raymundi Illerdensis Capellani. = Sig+num Magistri Guillermi. = Sig+num Gombaldi. = Sig+num Petri de Tallatello (Talliatello). = Sig+num Bernardi de Acuta. = Sig+num Petri de Gallinario. = Signum Magistri Guidonis. = Sig+num Petri Sancti Vincentii. = Sig+num Arnaldi Petri. = Sig+num Guillermi Repositarii. = Sig+num Raymundi Sancti Andreae. = Sig+num Petri de Sagarra. = Sig+num Johannis Sanctae Mariae Magdalenae. = Sig+num Petri de Matrona. = Sig+num Guillermi de Segarra. = Sig+num Nicolai Hospitalarii. = Sig+num Gullermi (: Guillermi, Guilermi) de Cervaria. = Sig+num Berengarii de Boixadors. = Sig+num Geraldi de Jorba. = Actum est hoc Dominicae Incarnationis anno CLXVIII. post millesimum ordinante venerabili ac liberali Guilelmo praenominatae Sedis Episcopo, ilustri Ildefonso Rege Aragonensium (Alfonso II) in Aragone, Barchinona, Dertosa, Ilerda et in Provintia regnante III. kalendas maii, inditione II. era MCCVI. (1206 - 38 = 1168) = Guillermus Archidiaconus, P. de Falcibus, P. de Aura, A. de Cornutella, B. de Avellana, M. Guillermi, R. Archidiaconus, G. de Benavent, G. de Camporrellis, A. de Acuta, P. de Talliatello, R. de Polaçano, A (.) de Lilet, P. de Gallinario, Olivarius, G. Repost, P. de Segarra, P. Sancti Vincentii, M. Raynaldus, M. Guido, P. de Cubels, P. Guillermi, B. de Avellana, R. Abbas. = Ego Arnaldus canonicus et sacerdos mandato Domini Episcopi praenominati, die et anno quo supra hanc cartam scripsi et hoc sig+num feci.

XXXIII. Eiusdem ad eumdem Archiep. litterae

XXXIII.

Eiusdem ad eumdem Archiep. litterae quibus quae Raymundus Berengarii IV., Comes Barchinon., Archiepiscopo Tarraconensi in Ilerda et Dertusa concesserat, confirmat, an. M.C.LXXIII. (1173) (Vid. pág. 161).

Ex autogr. in arch. eccl. Tarracon.

Alexander Episcopus servus servorum Dei. Venerabili fratri W. Terracon. Archiepiscopo, Apostolicae Sedis Legato, salutem et Apostolicam benedictionem. Inducit nos, et hortatur comissae nobis dignitatis auctoritas fratribus et Coepiscopis nostris gratiae nostrae plenitudinem exhibere, et super hiis, quae legitime possident, Apostolici favoris et patrocinii subsidium ministrare, ut tanto circa devotionem Beati Petri, ac nostram teneantur ferventiores existere, quanto se ampliori praerrogativa cognoverint confoveri. Inde est quod Nos tuis postulationibus benignius annuentes, honorem illum, quem bonae memoriae R. quondam Comes Barchinonen. in Illerda et Dertusa, tibi, quando captae fuerunt, concessit, sicut ipsum pacifice habere dinosceris, devotioni tuae auctoritate Apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio communimus. Statuentes ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam, etc... Datum Anagniae XVI. kalendas julii.

LXX. Decretum Petri Aragonum Regis circa ordinationem ecclesiae Barbastrensis, an. MCI. (1101)

LXX.

Decretum Petri Aragonum Regis circa ordinationem ecclesiae Barbastrensis, an. MCI. (1101) (Vid. pág. 198.)

Ex archiv. eccl. Rotensis. 

In nomine Sanctae et individuae Trinitatis hoc est testamentum firmum et ratum quod facio ego Petrus Dei gratia Rex Aragonensium et Pampilonensium de constituenda et ordinanda episcopali Sede apud Barbastrum. Inmensas Domino Deo nostro gratias agere debemus quod post multa annorum curricula christianitate in Spania magna ex parte delecta tandem bonae memoriae studio genitoris mei Regis Santii partim ad pristinum statum suam sanctam Ecclesiam reintegravit. Quam benignus enim, quamque pius et misericors pater meus in restaurandis episcopus, monasteriis et ecclesiis fuerit, et quanto studio piae intentionis lites quae erant inter ecclesias et earum rectores diremerit, ac non solum lites sed etiam litigandi occasiones multi boni peribent ei testimonium. Ipse enim Jaccensi Episcopo dedit Oscham in Sedem cum Deus liberaret eam. Rottensi vero Barbastrum et posuit inter eos terminum Archanatre (: Alcanadre) fluvium. Preterea nos consilio religiosorum virorum Domno ac venerabili Pontio Rotensi Episcopo ex superiori parte Pireneorum montium conservatis nimirum per circuitum antiquis terminis suis ex inferiori parte pro parvitate sui episcopatus fines et terminos Hylerdae (Ilerda, Lérida) adicere statuimus, quamvis adhuc maxima ex parte detineatur a Barbaris. Anno igitur ab Incarnatione Domini M.C.I. quia Deus tradidit in manus nostras Barbastrum secundum statutum testamenti piae recordationis praedicti genitoris mei sive decretum et privilegium Pontificum Romanorum Domni videlicet Papae Urbanii II, necnon Domni Paschalis Papae II. Sedem episcopalem apud ipsum Barbastrum constituimus et regalibus apicibus nostris confirmamus. Donantes in die consecrationis eiusdem Sanctae Sedis gloriosae Sanctae Dei Genitrici Mariae, et Sancto Vincentio levitae et martiri, et Sanctis martiribus Cornelio, Stephano, Calixto, Cosme et Damiano, in quorum nomine ipsa ecclesia dedicata est, atque jam pronominato (prenominato) Domno Pontio Episcopo, sive clericis ibidem Deo servituris castrum videlicet ab integro, quod vocatur Fornells cum omnibus terminis suis ab integro libere ingenue sicut hodie teneo et possideo tali tenore ut ipsum castrum Exemeno Santii ad servitium Sanctae Mariae et Episcopi teneat sicut per me ipsa die tenebat, donec ego et posteritas mea concammium sibi faciamus aut eius successoribus quod ipse libere et ingenue totum ipsum castrum Sanctae Mariae relinquad. Dono etiam molendina quae fuerunt Avinhaabz et de Moderaf. Furnum quem prius Sanctae Mariae non absolute dederam, modo absolute concedo; aut si voluerit Episcopus transmutare, faciat secundum quod bonum visum fuerit, de coetero omnes decimas de Barbastro praefato Episcopo attribuendo confirmamus ut secundum cannonum institutiones ipse eas distribuat juxta quod melius sibi visum fuerit ad honorem et gloriam Domini nostri Jhesu Christi. Confirmo insuper illi illam almuniam et illam terram, et illos ortos, et illas vineas quae prius donaveram. Concedo insuper huic praedictae ecclesiae pro remedio animae meae hac parentum meorum condolens paupertati eius, ut quicquid infra terminos civitatis emere aut juste poterit adquirire, sive a potestatibus sive a militibus, vel etiam a francis exceptis Regis fevalibus liberam habeat potestatem. Dono etiam quod clerici venientes ad sinodum, et ad festivitates maiores, et ad confitenciendum xrisma, ut nullum tributum donent in Alchantara (Alcántara) nec ipsi, nec jumenta eorum in quibus portabunt victum et vestitum. Hoc pacto ut in sinodis Episcopus et praesbiteri pro animabus patris et matris meae, et mea et posteritatis meae missas cantent. Si qua igitur persona contra hanc donacionem quam legitime sub hostipulatione Episcoporum Domni Petri, Pampilonensi Episcopi, Domni Berengarii, Barchinonensis Episcopi, Domni Stephani, Oscensis Episcopi, Domni Pontii, supra dictae Sedis Episcopi, et Abatum Petri Tomeriensis, Raimundi Ligerensis, Pontii Sancti Victoriani, Galindonis Sancti Johannis, Simeonis Jhesu Nazareni, et Petri Agerensis et Principum regni mei Exemeni Garzez de Montione et Calveti de civitate, et Fertunii Ati de Calasanz, et Barba torta et Santii Exemeni Martin et aliorum multorum temere ad inrumpendum vel contrariandum venire temptaverit, secundo vel tertio ammonita si non congrue emendaverit, careat dignitate honoris sui et insuper II libras auri componat. Facta est haec consecratio et Regis donatio et confirmatio Dominica II post Pascha anno Incarnationis Domini millesimo centesimo I regnante glorioso Rege Petro in Pampilona, in Aragone, in Superarbio, in Ripacurcia.

Tomo 4, apéndice 17, testamentum, codicilla, Raymundo de Ponte, 1312,

XVII.

Testamentum et codicilla ordinata à D. Fr. Raymundo de Ponte, episcopo Valent. anno 1312 Tarracone quo cum aliis episcopis ad concilium provinciale venerat, ubi et mortuus est die 13 Novembris.

EX. ARCH. ECCL. CATEDR. VALENT.

(Varias páginas muy borrosas)

In nomine Domini. Amen. Ego frater Raymundus miseratione divinâ episcopus, ad honorem De¡, et beatissimae Mariae virginis Matris ejus, et omnium sanctorum, et in remedium animae meae et omnium fidelium defunctorum condo ultimum meum testamentum, et eligo manumissores et executores meos Berengarium, Marci, Sacristam Val. et Guillelmum de Valleviridi, canonicum ejusdem, qui ordinent, et faciant de omnibus bonis meis prout inferius invenerint ordinatum.

In primis eligo sepulturam mean (meam) in capellâ  omnium sanctorum sedis Val. ita quod ante altare omnium SS. in carnerio ibi facto, et quod ibi jaceat corpus meum donec carnes fuerint consumptae, et tunc *reponuntur ossa intùs in tumbâ jam per me factâ, existente in pariete dictae capellae. Et pro eleemosynâ ad emendum censualis dimitto et lego quadraginta mill. sol. regal. Valen., quos Bernardus Zanou tenet, sicut ipse mihi redditit rationem quando recessi de Valentiâ, et dedit in scriptis in quodam quaterno papiri quem michi tradidit, et est in quadam caxiolâ meâ. 

Itam lego pro emandis censualibus ad opus eleemosynae praedictae omnes intratas quas dictus Bernardus Zanou recepit, et debet recipere pro censuali de Alcharea queae empta fuit pro dictâ eleemosynâ anno praeterito.

Item lego pro fabricâ sed. Val. fructus et proventus decimarum et aliorum, spectantes ad episcopum Valentiae in Muroveteri (Murviedro) et in Algezirâ (Alzira, Alcira), et terminis ejus, de quibus secundum constitutionem eccl. Val. possum testari et ordinare per annum continuum et perfectum post mortem meam.

Item cum dictus Bernardus Zanou tradiderit michi in dicto quaterno scriptum quod debebantur michi octuaginta mill. sol. reg. Val. et aliquid plus de redditibus ad me spectantibus à trecentesimo primo anno usque ad duodecimum annum praesentem, dimitto quadraginta mille sol. dividendorum ad arbitrum Berengarii Marci, sacristae Val. et G. de Valleviridi, unà cum Bernardo Zanou inter pauperes, qui sine culpa suâ in emptionibus, quas fecerunt de redditibus meis casu fortuito aliquid perdiderunt.

Et de residuo volo quod inter pauperes verecundos, necnon et religiosos civitatis Va. ad arbitrium praedictorum Berengarii et Guillelmi *fint divisio. Ita tamen quod dentur fratribus praedic. Valent. tria millia sol. ultra tria millia quae jam eis dederam, et credo quod sint in tabula Bernardi Planelli campsoris. Sic quod in universo sint sex mille sol. de quibus emant censualis pro vestitura fratrum habeant et partem *unam de distributione praedictâ, prout *constiget eos.  

Et conventus praedicatorum Xativae habeat mille sol., et nichilominus partem sibi contingentem de dictâ distributione.

Item cum dictus Bernardus Zanou dedit mihi scriptum in praedicto quaterno, quod redditus mei duodecimi anni ascendebant ad quantitatem centum viginti mill. novem sol., de quibus nichil dicebat se adhuc recepisse; volo quod deductâ manutentione familiae meae, el eleemosynâ faciendâ quibusdam superibus pe... Valent. existentibus, tam in domo episcpali, quam extra, quos cognoscit dictus Bernardus Zanou; quae remuneratio et eleemosyna fiat ad arbitrium praedictorum Berengarii, et Guillelmi residuum dividatur sic quod tria mill. sol. mittantur apud Fragam (a) dividendae inter pauperes de parentelâ meâ; et dentur viginti mill. sol. pro captivis redimendis. 

(a: Oppidum in Aragoniae regno, hujus episcopi natale solum.)

Item cum dico mill. sol. debeantur pro ultramarino passagio faciendo de pretio domorum ordinis saccorum, quae fuerunt reposita in tabulâ Bernardi Planell, campsoris Val., dentur dicto passagio, si sunt ibi.

Si autem receptae vel levatae fuerint nomine meo per Patilianum *Gambir procuratorem meum, reddantur et solvantur de quantitate superius nominatâ.

Item dentur de quantitate praedictâ cuilibet monasterio fratrum praedicatorum extra regnum Valent. per terram regi Aragoniae ei immediatè subjectam constitutorum, viginti libras regal. Valent.

Item volo quòd dentur quatuor mill. sol. reg. Val. de quibus emantur redditus annuales in ortâ Fragae, vel locorum circumstantium, de quibus redditibus fiat eleemosyna anno quolibet in mense Aprilis vel Maii die quolibet pauperibus verecundis et aliis ad arbitrium Bernardi de Onte in vitâ suâ, et post mortem ejus, illius, vel illorum qui sibi successerint, vel haeres extiterit, et postmodum in perpetuum sic fiat: Quod autem de quantitate duodecimi anni superius nominati remanserit, lego et dimitto ad opus claustri sedis Val. faciendi. 

Item dimitto summam fratris Thomae quae est in quatuor voluminibus, quorum primum habet frater Michael de Fraga, conventui fratrum praedic. Xativae. Et summa etiam contra gentiles et psalterium glossatum et appostillatum cum appostillâ fratris Nicolai cum bibliâ majori. 

Item libri fratris Bernardi quondam archidiaconi Val. volo quod reddentur juxta ordinationem suam.

Item bibliam meam minorem dimmito (dimitto) conventui Illerdae. (Lleida, Lérida, Ilerda)

Item sententias, et primum, et secundum et quartum fratris Thomae super sententias, et Morale Job, et Exameron, et scriptum beati Gregorii super Ezequiel in uno volumine, et appostillam super Apocalypsim (Apocalipsis), et super Ecclesiasten (Ekklesiastés) in uno volumine reliquo conventui fratrum pr. Valentiae. = Item concordantias biblias lego conventui fr. praed. Xativae. = Item sermones dominicales et sanctorales qui incipiunt post pascha, dimitto fr. G. de Segur de ordine fratrum minorum. = Item librum cum coopertorio viridi (tapas verdes?), qui incipit, Abstinentia, et decretum quod emi à p. Gomir cum duobus voluminibus lecturae decreti, quae fuerunt Olivarii quondam canonici Val. lego capellae praedictae omnium SS. et volo quod ponantur in capellâ praedictâ, et ligentur singulis catenis (ligar, atar cadenas), ita quod non possint extrahi inde.

Item scripta fratris Thomae super evangeliis in tribus voluminibus cum sermonibus sanctorum qui incipiunt: Eduxerunt..., et cum distinctionibus quae incipiunt Absconditur malum, dimitto successori meo. Alios libros, quos habeo in theologiâ, volo distribui inter fratres qui mecum erunt in die mortis meae per praefatos Berengarium et Guill.  

Item appostillam fratris Nicolau super Ecclesiasticum dimitto fr. Michaeli de Fraga de ordine praedicator. Item usum bibliae minoris, et librorum aliorum quos supra relinqui conventibus fratrum praedicatorum Valentiae, et Xativae, dimitto dicto fratri Michaeli de Fraga in totâ vitâ suâ, si tamen in eodem ordine steterit; post mortem vero suam, vel si contingeret eum ad alium ordinem transferri, volo quod sint conventum, prout eis per me superius sunt legati. Libros capellae feriales dimitto capellae S. Bartholomaei Fragae. Capelles albam et nigram et rubeam (rubea, rubia, roja) minorem dimitto capellae praedictae omnium sanctorum. Rubeam majorem dimitto sedi Valentiae. Viridem conventui fratrum praedicatorum Xativae. Mitras meas, chirothecas et baculum pastoralem cum pede argénteo et missale novum jam factum dimitto successori meo et ecclesiae Valentinae. = Annuli quos habeo volo quod vendantur, et praetium eorum detur pauperibus per praedictos Berengarium et G.

Decretales, apparatus Ostiensis in duobus voluminibus summam Ostien. decretum et codicem, et omnes alios libros juris volo vendi per manumissores meos et praetium eorum dari pro animâ meâ et illorum pro quibus exercui advocationis officium. = Lecturam archidiaconi super decretum, quam dederat mihi P. de Villarasa, si vult eam recuperare, recuperet, et restituat Innocentium quem tenet, qui vendatur cum aliis libris, et praetium distribuatur. = Idem fiat de dictâ lecturâ, et praetii ejus, si eam non recuperavit dictus P.

Duo responsoria, sanctorale et dominicale ponantur ante cathedram succentoris in parte illâ in qua ego sedere consuevi cum singulis catenis. Innocentii apparatus cum cooperturâ albâ fuit Berengarii de Quaranta, vendatur, et praetium detur amore Dei pro ejus animâ, et meâ, quia ego credo quod dictus Berengarius debet mihi quinquaginta florenos. 

= Item lectura Odofredi cum coopertorio rubeo super codicem credo quod fuerit Geraldi de Albalato, vendatur, et praetium detur amore Dei. = Expositio super Genesim cum coopertorio viridi sit praepositi eleemosynae qui pro tempore fuerit. = Quidem libri minuti, qui sunt in studio superiori, dentur Bartholomaeo de Caneto, et fuerunt sicut credo, avunculi sui, vel magistri Bernardi Gaucerandi, et faciat alia quam eleemosyna pro eis, vel dentur amore Dei. 

Lectus meus et omnia apparamenta lecti, et vestes, quas dimissero, dividantur per manumissores meos inter pauperes fratres extraneos, qui tunc fuerint in conventibus Valentiae, et Xativae; ita tamen quod fratribus, qui mecum (cum me: conmigo) erunt, dentur quatuor tunicae, et quatuor habitus de melioribus.

Utensilia et alia apparamenta coquinae (cocina; Koch alemán: cocinero), et totius domus  quae remanebunt, dimitto in domo, sicut erunt tempore mortis meae, nec alibi distrahantur. = Item argentum novum volo quod vendatur, et de praetio ejus solvantur expensae sepulturae meae, quas volo fieri temperatas; et si quid residuum fuerit, detur pauperibus. Et est sciendum quod sunt sex baciles argenti, item triginta sex scutellae (escudilla; escudella) majoris argenti, et decem minores, quae grelia (grela) vocantur. 

Item quinque cifi argenti. Item tres copes cum sobrecopis, et unum sobrecope sine cope argenti. Item viginti duae taciae argenti. Item duo pixeria argenti. Item viginti novem cloquearia argenti. Item annulus episcopalis cum saphiro (zafiro), et smaragdis (esmeraldas) in circuitu saphiri, et quaedam crux parva argent restituatur executoribus testamenti Joannis de Turrifranca quondam sacristae Ilerden. Et si forte executores ostenderent aliquam scripturam in qua contineatur quod ego plus recepi de annulis vel aliis jocelibus à dicto sacristâ, in veritate quâ Deus est, praetererit quod scriptum est, et quod emi ab ipsis executoribus totum recuperavit dictus Joannes de Turresancta (a: Superius dixit Turrifranca) in vitâ suâ. Illud quod ego emi à dictis executoribus, scit Michael Brescha, qui solvit praetium eis. 

Si quae mihi debentur ab aliquibus, volo quod recuperentur, et addantur pecuniae, quam lego eleemosynae supradictae. Haec est ultima mea voluntas quam feci in vigilia Omnium Sanctorum apud Tarrachonam in domo praedicatorum die Martis pridie calendas Novembris anno Domini M.CCCXII. 

Secunda ordinatio. 

Ego frater Raymundus de Ponte, divina miseratione Valent. episcopus illud quod ego mando in testamento de remuneratione familiae, declaro sic, quod Peregrino de Ponte dentur mille sol. regal. Val. et mula mea in qua consuevi equitare (mula en la cual solía, acostumbraba cabalgar). = Item, Simoni del Amazgial mille sol. = Item Pet. Zavall (Petrus, Pere ça vall) presbytero mille sol. et mula in qua equitat. = Item Ferrario scriptori meo ducenti sol. = Item Michaeli de Rotlâ septingenti sol. sine trecentis quos sibi his diebus dedi, sive commodavi, et sic istos etiam sibi dimitto. = Item Poncio de Almanarâ quingenti sol. et quingentos quos mihi debet, etiam ei dimitto. = Item fratri Michaeli de Fragâ quingentos sol. cum quibus possit remanere Parisiis in studio, ubi est. = Item omnibus Trotariis (a: Cursoribus, vel pedissequis) qui modo mecum morantur, cuilibet viginti sol. pro quolibet anno quo mecum fuerunt. = Item Dominico Costa, ultra illos ducentos sol. quos nuper dedi sibi Valentiae, dimitto XL. sol. pro quolibet anno quo michi servivit. = Item Bernardo de Torrente milite mille sol. Et quia ipse dicit, ut audio, quod ego promissi sibi quinque mille sol., numquam promissi sibi, sed in matrimonio suo dedi sibi mille sol.: dedi etiam sibi his diebus Barchinone unum rocinum (rocín), qui constitit michi à Bernardo Zanou octogentis sol., et ipse scit praetium; dedi et sibi unum mulum (un mulo) quem emi à rectore de Benaguacir, praetium autem scit Bernardus de Nuce, et praeter haec multoties dedi sibi. = Item Dominico Melet mille sol. = Haec autem feci scribi in meâ praesentiâ in domo fratrum praed. Tarracone in infirmitate constitutus per fr. Bernardus Durandi socium et confessorem meum ann. MCCCXII die sabbati post festum Omnium Sanctorum pridie non. Novembris. 

Tertia ordinatio.

Cum ego frater Raymundus, miseratione divinâ Val. episcopus, ordinavi de totâ pecuniâ Valent. reddituum episcopatus istius XII anni, ac si omnes redditus et pecunias ad me spectarent, et postea, Deo inspirante, invenerim in corde meo quod redditus istius XII anni non pertinent ad me nisi usque ad diem obitus mei pro ratâ temporis quo ego vixero, et residuum spectabit ad successorem, sicut ego credo; ideoque haberentur legata quae feci de istis redditibus diminui; ordino, mando et volo quod nullum legatum diminuatur, nisi legatum quod feci pro claustro sedis Valentiae faciendo, et alia legata completè solventur, et si nichil in illo legato claustri remaneat. Volo etiam quod de ordinatione quam feci de LXXXIIII mill. sol., qui debentur micho de debitis antiquis, quod XL mill. dividerentur illis qui emerunt à me redditus, et perdiderunt sine culpâ suâ, quod illud stet sicut ordinatum extitit in ordinatione quam feci in vigiliâ omnium SS. Quod autem ibi dicitur quod residuum divideretur inter religiosos et alios pauperes civitatis et diocesis Valent., volo et ordino quod triginta mill. sol. tantum de illo residuo dividantur inter religiosos et pauperes supradictos. Residdum remaneat pro expensis quae habebunt fieri in deportando corpore ad Valent. et sepultura. Si quid deficeret suppleatur de debitis quae micho dominus rex debet, cui supplico in solutione debitorum sit favorabilis, propicius, et benignus. Et recognosco me fecisse tres ordinationes quarum primam feci in vigilia Omnium SS. et est sigillata sigillis dominorum archiepiscopi Tarrachone, et Caesaraugustae, Dertusen. et Oscen. episcoporum Secundam heri quod fuit dies sabbati, et est sigillata sigillo domini Caesaraugustae, et mei. Et tertiam istam quam modo facio die dominicâ post festum Omnium SS. in mane, quam volo sigillari sigillo meo et episcopi Caesaraugustani.  

Quarta ordinatio.

Ego frater Raymundus, miseratione divinâ Valent. episcopus, volo et mando quod Bernardus Zanou remaneat in officio suo, colligendo omnes redditus et debita mea tandiu donec fuerint plenè et integrè collecta, et respondeat sicut collegerit dictis Berengario Marci, sacristae, et Guillelmo de Valleviridi, canonico, manumissoribus meis; et ipsi manumissores de consilio ipsius Bernardi, qui in hiis et in aliis factis meis est instructus, faciant et compleant prout per me est jam in testamento ordinatum.  

Item dimitto Catarinae, filiae quondam Peregrini de Ponte, in adjutorium matrimonii sui tria mill. sol.; qui sibi solvantur de quinque mill. sol. quos mihi debet Rodericus de Castris, et residuum dictorum quinque mill. sol. scilicet duo mill. sol. dimitto filiae P. de Ontinyent, et etiam tria mill. sol. ultra illos duos mill, sol. qui solvantur sibi de debito seu debitis, quod, seu quae dominus rex michi debet. 

Item dimitto sorori (sor; hermana) Raymundi de S. Joanne mille sol. quos volo quod solvantur de debitis praedicti domini regis.

Item cum ego ordinaverim in secundâ ordinatione, quam scripsit frater Bernardus Durandi, et est sigillata sigillo domini episcopi Caesaraugustani, et mei, quod cuilibet trotario darentur viginti solidi pro quolibet anno, quo mecum fuerunt; volo quod addantur alii viginti solidi, ita quod quilibet habeat XL solidos pro quolibet anno. = Item volo et mando quod cuilibet azemblario (a) mecum sunt, dentur pro quolibet anno, ultra mercedem quam accipiebant, triginta solidi. 

(a) Mulioni, quod nostris est azemilero (acemilero, el encargado de las acémilas, asno, asino, ase, azembla, burro, rucio, etc). 

Volo etiam et mando quod mille solidi, quos in secundâ ordinatione dimitto Dominico Malet (Melet antes), intelligantur illi mille solidi, quos per Bernardum Zanou sibi jam Valentiae dari mandavi. = Item volo quod dentur et solvantur Michaeli de Rotla (Rotlâ antes) trecenti solidi regalium, quod asserit se expendisse in servitio nostro in viatico Almeriae. 

Item dimitto Petro Bertandi quadringentos solidos. = Item dimitto Joanni cursori meo, Dominico Vallares, et Garciae Lopiç, repostariis, et Dominico cocastro, cuilibet quadraginta solidi pro quolibet anno quo mecum fuerunt. = Item dimitto Michaeli Bresca (Brescha antes) ducentos solidos, quos dixit se expendisse in apparamento quod fecit ratione viatici Almeriae. = Item volo et mando quod praedicto Bernardo Zanou fiat complementum mille sol. pro quolibet anno quo in servitio meo fuit. = Item dimitto mulum album (mulo blanco) Dominico Maloc (b: Superius Malet) praedicto. = Item dimitto Michaeli Ricoma ducentos solidos quos sibi dare promissi in curiâ. Omnia alia bona mea, ubicumque sint, et debita quae mihi ab aliquibus debentur undecumque, volo quod dentur et expendatur in piis causis et locis ad arbitrium et cognitionem dictorum manumissorum meorum. 

Item volo quòd opus quod ego mandavi fieri Bernardo Zanou in domo praedicat. Valent. compleatur secundum quod ego mandavi eidem. = Haec est quarta ordinatio quam feci die jovis quae dicebatur V idus Novembris, et eam mando sigillari sigillo meo; et prioris provincialis praedicatorum provinciae Aragoniae.  

Quinta ordinatio. 

Ego frater Raymundus, miseratione divinâ Val. episcopus, volo et mando Machario de Bareyns civi Tarraconae quod pecuniam, et alias res omnes quae sunt in quadam caxia (caixa) quae est in domo dicti Macharii (Macari, Macario), quas à me tenet in comandâ, det et tradat fratri Bernardo Durandi ord. praedicat. socio et confessori meo, et Dominico Zavall presbytero et Michaeli Bresca de domo meâ; ita quod ipsi, si me mori contingat in Tarraconâ, de praedictâ pecuniâ faciant expensas et alia necessaria ad portandum corpus meum apud Valent. Et totum residuum volo quod ipsi teneantur dare et tradere Berengario Marci, sacristae Val. et Guillelmo de Valleviridi, canonico ejusdem, manumissoribus meis. Volo et mando quod praefati, frater Bernardus, P. Zavall, et Michael Bresca accipiant omnia alia bona mea, quae habeo Tarracone, et portari faciant apud  

Valent., et dictis manumissoribus meis tradant. = Hucusque exemplar unde haec descripsimus; pauca tamen desunt, et fortassis sola subscriptio. 

LX. Alterum Chronicon Rotense.

LX. 

Alterum Chronicon Rotense. (Vid. pág. 178). 

Ex eodem Breviario. 

Era XXXVIII. Jhesus Christus Filius Dei natus est. 

Era XLII. Herodes infantes occidit.

Era LX.VIIII. Johannes Babtista decollatur.

Era LXX. Jhesus Christus passus est ante Tibr. - XVIII.

Era ipsa LXX.I. post Ascensionem Domini, VIII. kalendas augusti (pone agusti), Jacobus Apostolus, frater Johannis Apostoli decollatus est. 

Era C.VIII. Petrus et Paulus passi sunt Romae.

Era C.XXX.VIII. Johannes Apostolus assumptus est.

Era C.L.VII. passa est Sapientia cum filiabus, et Eleuterius Episcopus sub Adriano Imperatore.

Era CC.VII. passus est Felix, Nolensis Episcopus, et Beata Felicitas cum VII. filiis suis sub Marcho et Antonino.

Era CC.XVIII. conversa est Sancta Eugenia sub Comodo Imperatore.

Era CC.LX. passi sunt Sancti Primitivus et Facundus sub Atico et Pretextato Consulibus.

Era CC.LXVI. passa est Sancta Cecilia sub Alexandro Imperatore et Almachio Prefecto.

Era CC.LXVII. passi sunt Sanctus Tirsus et Sanctus Sixtus Episcopus, Laurentius, Ipolitus, Christoforus sub Decio.

Era CC.LX.VIIII. passus est Ciprianus Episcopus et Sancta Eugenia sub Valeriano et Gallieno.

Era CCC.XIII. passa est Sancta Columba sub Aureliano Imperatore.

Era CCC.XX.V. passi sunt Grisantus et Daria sub Numeriano Imperatore.

Era CCC.XXVII. passi sunt Julianus, Sebastianus, Adrianus sub Diocletiano. (: Diocleciano)

Era CCC.XXX.VIII. passus est Romanus sub Diocletiano Imperatore.

Era CCC.XL.VII. passi sunt Sanctus Vincentius, Felix, Pantaleon, Cosmas et Damianus, Theodosia, Eulalia, Justus et Pastor, Agaunenses Martires, Julianus, Vincentius, Sabina, Cristetes, Eulalia, Agnes, Grisogonus, Agapitus sub Diocletiano.

Era CCCC.IIII. passus est Ciriacus Episcopus cum matre sua Anna sub Juliano Cesare. Ipse est qui crucem Domini invenit cum Helena, matre Constantini Imperatoris.

Era CCCC.XC.VII. obiit Sanctus Martinus, Turonorum Episcopus. Jheronimus transtulit Cronica Eusebii aetatis suae anno XL.V. Post. VII. vero annos in Bethleem habitare cepit, egregio ingenio et studio serviens toti ecclesiae per annos XX.V. et mortuus est aetatis suae annos LXX.VII. sub die pridie kalendas octobris.

Era DCCCC.LX.IIII. passus est Sanctus Pelagius sub Durahaman Preside.

Annus Domini DCCCC.XX.VI. quando ipse fuit natus.

Anno D.CCCC.LXX. obiit Domnus Arnulfus, Episcopus Gerundense, et Abbas huius coenobii.

Anno D.CCCC.LXX.VIII. adventus corporis Sancti Evaldi Martiris.

Anno DCCCC.LXXX.V. capta fuit Barchinona a Sarracenis.

Anno DCCCC.XC.II. obiit Borrellus, Comes Barchinonae.

Anno M.II. Oliba Comes factus est monachus, postea Abbas et Episcopus.

Anno M.III. factum est praelium in Albesa cum Sarracenis, ubi Berengarius Episcopus Elensis (Elnensis) perimitur.

Anno M.VIIII. obiit Seniofredus Abbas Ripull. cuius Oliva monacus successit.

Anno M.X. obiit Ermengaudus, Comes Urgelli apud Cordubam, et Arnulfus Episcopus, et Odo Episcopus et multi alii potentes cum eis.

Anno M.XVII. Raimundus Comes Barchinonae (sic).

Anno M.XX. obiit Bernardus Comes.

Anno M.XXX.I. obiit Rodebertus Rex.

Anno M.XXXII. dedicatio Sanctae Mariae de Ripull.

Anno M.XXXV. obiit Berengarius Comes Barchinonae et Sancius Rex Castellae.

Anno M.XXX.VII. obiit Ermengaudus, Comes Urgelli peregrinus.

Anno M.XXX.VIII. dedicatio Sancti Petri Sedis Vici et Sanctae Mariae Gerundae. 

Anno M.XL. dedicatio Sanctae Mariae Sedis Urgelli.

Anno M.LX.VII. obiit Domnus Oliba Episcopus et Abbas Rivipull (sic.)

Anno M.L.II. obiit Guillermus Comes Besellun. Crassus.

Anno M.L.IIII. Garsias Rex interfectus est.

Anno M.LVIII. adventus Sanctorum Justi et Pastoris Narbone.

Anno M.LX. obiit Enrichus Rex, et successit Philippus.

Anno M.LX.V. capta fuit civitas Barbastri.

Anno M.LX.VI. Ermengaudus Comes Urgelli interemptus est a Sarracenis. Obiit Fredelandus Rex.

Anno M.LX.VII. obiit Raimundus Comes Cerritaniae.

Anno M.LXXV. obiit Guillermus Episcopus Urgelli.

Anno M.LXXX.II. (1082) Pascha VIII. kalendas madii, Raimundus Comes occisus est.

Anno M.LXXX.V. Pascha XII. kalendas madii, Gregorius Papa obiit

Anno M.LXXX.VII. (1087) Pascha V. kalendas aprilis, Arabes venerunt in Ispania ubi multos Christianorum peremerunt, ac ipsorum plurimis peremptis reversi sunt.

Anno M.LXXX.VIIII. (1089) Pascha kalendis aprilis, captum fuit Montson VIII. kalendas julii a Petro Rege.

Anno M.XC.II. obiit Ermengaudus Comes Urgelli, et Bernardus Guillermus Episcopus, post cuius mortem duo Episcopi sunt ordinati per contentione in Sede Urgelli.

Anno M.XC.IIII. obiit Sancius Rex, et Raimundus Dalmacii Episcopus in Rota. 

Anno M.XC.V. obiit Guillermus Comes Ceritaniae, et Bertrandus Episcopus Barchinonae, et Dalmatius Archiepiscopus Narbonae. 

Anno M.XC.VI. concilium Urbani Papae.

Anno M.XC.VII. obiit Salomon Episcopus Rotae. Capta est 

civitas Oscha et civitas Jherusalem.

Anno M.XC.VIII. fuit captum Calasanz VIII. kalendas septembris.

Anno M.C. fuit capta civitas Barbastri.

Anno M.C.I. Pontius Episcopus dedicavit ecclesiam Sanctae Mariae et Sancti Vincentii de Barbastro.

Anno M.C.II. Ermengaudus Comes occisus est in Mulieru-ruça. (N. E. 1102, Armengol de Moyeruça; en Castilla, no en Cataluña) 

Anno M.C.IIII (1104). obiit Pontius Episcopus et Petrus Rex Aragonum. 

Anno M.C.VIII. obiit Philippus Rex.

Anno M.C.VIIII. (1109) obiit Illefonsus Imperator.

Anno M.C.X. obiit Arnaldus Episcopus Ausonae, et Bernardus Episcopus Jherunde.

Anno M.C.XI. obiit Bernardus, Comes Barchinonae.

Anno M.C.XIIII. (1114) intravit Comes Raimundus in Maioricas.

Anno M.C.XV. capta est civitas Maiorica et hoc de Martotorel (Marto-salta linea-torel).

Anno M.C.XVII. obiit Bernardus, Comes Ceritaniae.

Anno M.C.X.VIII. Caesaragusta capta est ab Illefonso Rege Aragonis. 

Anno M.C.XVIIII. obiit Gelasius Papa.

Anno M.C.XX.I. obiit Richardus Archiepiscopus Narbonae.

Anno M.C.XXII. obiit Oto, Episcopus Urgellis.

Anno M.C.XXVI. obiit Raimundus, Episcopus Rotae, et Calixtus Papa, et Bernardus Raimundus Comes Paliarensis.

Anno M.C.XXX.I. Raimundus, Comes Barchinonae de Ripull (sic). 

Anno M.C.XXX.IIII. (1134) Rex Aragonensis Illefonsus XXX. anno regni sui obiit. Arnaldus, Episcopus Oscae obiit.

Anno M.C.XXX.VIII. obiit Olegarius, Terragonensis Archiepiscopus. 

(1138, muere San Olaguer, arzobispo de Tarragona)

Anno M.C.XL.II. fuit captus Montson a Comite Bar.

Anno M.C.XL.VI. obiit Raimundus, Episcopus Sedis Vici.

Anno M.C.XL.VII. (1147) fuit capta Almaria (Almería) a Comite Barchinonae (conde de Barcelona). 

Anno M.C.XL.VIII. fuit capta Tortosa. (1148)

Anno M.C.XL.VIIII. fuit capta Ilerda et Fraga. (1149, Lérida y Fraga)

Anno M.C.L.III. fuit capta Siurana. (1153)

Anno M.C.LXII. obiit R. Berengarius, Comes Barchinon. (1162)

Anno M.C.LXX.VII. obiit Guillermus Episcopus.

Anno M.C.XC.VI. (1196) obiit Illefonsus, Rex Aragonum.

Anno M.CC.V. obiit Gombaldus, Episcopus Rotae.

Anno Domini M.LXXX. divisit episcopatum inter Garsiam Episcopum Aragonensem et Raimundum Episcopum Rotensem Santius Rex existens in coenobio Sancti Joannis Baptista de Peña (con ñ) componens concordiam inter eos, et sublata discordia.

CARTA XC. Injusticia con que los archivos de España son mirados como inaccesibles por avaricia de sus dueños

CARTA XC. 

Injusticia con que los archivos de España son mirados como inaccesibles por avaricia de sus dueños: noticia de los de la iglesia de Gerona: códices históricos que allí hay: el de la colección antigua de Cánones: Biblia llamada de Carlo Magno: obras manuscritas de Don Sulpicio Pontich: idem de P. Miguel Carbonell: poesías de Gerónimo Pau. 

Mi querido hermano: En el viaje a esta iglesia de Gerona, he tenido una nueva ocasión para desengañarme de la injusticia con que muchos historiadores naturales y extranjeros han denigrado a nuestros archivos eclesiásticos, notándoles de pobres y mal cuidados por unos dueños avaros y enemigos de la pública ilustración. Por lo que hace a los extraños, debía bastarles el ejemplar de Pedro de Marca, que halló patentes los archivos de Cataluña para enriquecer su Marca Hispánica. En ellos están todavía los instrumentos que él copió y algunos miles que no vio, o porque se contentó con copiar de los Cartorales (como de algún archivo lo podría demostrar), o porque no los tuvo por tan necesarios a su objeto, que era principalmente probar la dependencia y conexión de este país con el reino de Francia. ¿Cuántos españoles beben nuestras aguas por este y otros canales ajenos, y con todo eso alguno de ellos ha escrito que nuestros archivos son pobres, desordenados e impenetrables? Esta calumnia, hija de la ignorancia y en gran parte del orgullo de ciertos viajeros, que por su osadía y pirronismo se han hecho indignos de ver las fuentes puras de la historia: esta calumnia digo, con que se ven denigrados los cuerpos más respetables de nuestra nación, es bien recibida por los extranjeros mal animados contra ella. Y así cunde nuestro descrédito por culpa de los malos españoles, que con el achaque de imparcialidad quieren granjearse entre los extranjeros el crédito que no merecen entre nosotros. Mil bocas quisiera tener para publicar la franqueza con que todos los archivos de este principado me han sido abiertos, y la diligencia con que algunos cuerpos me han buscado para que sus escrituras y libros sirviesen a la ilustración pública. La diferencia de mi erudición a la de los sujetos que no los vieron es evidente, y mucho más lo es la de los tiempos en que yo emprendí este viaje, a los otros más pacíficos y de menos recelo para las iglesias y monasterios. Así que la diferencia del resultado debe atribuirse a otras causas que cualquiera puede conjeturar fácilmente.

Uno de los cuerpos animados del buen deseo e ilustración que digo, es el muy ilustre capítulo de la iglesia de Gerona, el cual, enterado de mi objeto, me franqueó todos los depósitos literarios, comisionando para que me asociase a su canónigo antiquior Don Félix Rabal, muy versado en la localidad de los archivos y en la historia de la iglesia. Con el deseo, pues, de corresponder a esta generosidad y de ilustrar cuanto pudiere la historia, comenzaré a dar una idea de los archivos de esta catedral, y de los códices que en ellos hay y otros libros de que me he servido en mi trabajo. 

Tiene esta iglesia dos archivos principales, uno llamado el Secretariato; y otro llamado el archivo, donde están los papeles de rentas y la biblioteca. En el primero están custodiados los libros manuales de secretaría del capítulo por estar próximo a la sala capitular, y además algunos códices preciosos y dignos de mayor custodia. Entre los manuales, que comienzan desde fines del siglo XIV, hay dos muy apreciables que comprenden los años de 1462 a 1482, escritos casi todos de mano del canónigo D. Andrés Alfonzelo, arcediano de Besalú y vicario general del Obispo D. Juan de Margarit. Porque es de saber que hasta el año 1528 no tuvo este capítulo más secretarios que los mismos vicarios generales. Y como algunos de ellos se descuidasen en escribir las deliberaciones, por cuya razón se hallan algunos manuales anteriores casi inútiles, se mandó en ese año que el secretario fuese uno de los mismos capitulares. No se tomara ciertamente esta resolución si todos los vicarios generales fueran como el citado Alfonzelo, el cual con ocasión de las revueltas que entonces hubo entre el Príncipe Carlos de Viana y su padre D. Juan II, Rey de Aragón, escribió en aquellos libros noticias muy curiosas relativas a esta iglesia y a aquellos sucesos. Las cuales, copiadas como verás en el extracto adjunto (a: Ap. núm. XXV.), forman un cronicón apreciable de aquella época. El autor de estos manuales está enterrado en el pavimento del claustro frente de la capilla de San Rafael. En la losa se ve su escudo con dos hoces (fals, falce, falç, falz, Alfonzelo). La inscripción está gastada; mas se sabe que murió a 3 de abril de 1490 y que era natural de Elna.

Hay también un libro llamado de Estatuts por contener los estatutos antiguos de la iglesia, obligaciones de sus oficios, etc.; cosas de que se hará uso cuando convenga. El códice se escribió en el siglo XV. Comienza por un cronicón de los romanos Pontífices desde San Pedro hasta el Papa Luna; al cual sigue otro de noticias peculiares de esta ciudad y país desde el año 1333 hasta 1424, que va copiado por su importancia y curiosidad (a: Ap. n. XXVI.). Sigue copia de algunas inscripciones sepulcrales que hay en la parte exterior del testero de la iglesia, de las cuales otro día enviaré algunas sacadas de sus originales.

No me ha sido menos útil otro volumen intitulado: Liber negotiorum capituli, vulgariter nuncupatus D' en Calçada. Es una miscelánea curiosa. Después del tratadito de Mayron de conceptu virginali, que es como preludio a la determinación capitular de 1330, de celebrarse aquí la fiesta de la Concepción de nuestra Señora, hay copias de muchas constituciones de la catedral y de varios decretos del concilio Basileense, donde se ve la parte que tuvo en aquel cisma el Obispo de esta iglesia Bernardo Pau y su capítulo también. Más que esto valen las actas o sean Diario de lo acaecido en tres concilios provinciales del tiempo del Papa Luna; uno de ellos de Lérida en 1418, enteramente ignorado: obra del testigo ocular Dalmacio Raset, canónigo de esta iglesia y su procurador en dichos concilios. He tomado copias y extractos pro re nata.

Excusado es decir lo útil que me ha sido un Cartoral que hay allí mismo, donde están copiadas la mayor parte de las escrituras tocantes a esta iglesia desde el siglo IX, cuyos originales existirían en el siglo XIV, que es cuando se escribió el libro, tanto más apreciable ahora en que ya faltan algunos de ellos. De este tumbo (conocido con el nombre de libro verde por el color de sus cubiertas) copiaron Marca y otros varios los documentos que imprimieron tocantes a esta iglesia, acaso sin tomarse el trabajo de cotejarlos con las escrituras originales que aún se conservan. Entretanto va copiada la adjunta nota de las posesiones y óbitos de algunos Obispos de fines del siglo XIV y principios del XV (a: Ap. núm. XXVII). 

Precioso es también un códice que comprende nuestra colección antigua de cánones, igual en su contexto al que se guarda en la catedral de Urgel, pero de mayor antigüedad que aquel; aunque es para mí evidente que no excede al siglo X, por estar escrito de letra francesa, la cual llamamos así en contraposición a la gótica, que en estos países estaba ya desusada tanto en escrituras como en libros desde la mitad del siglo IX, y si hay por acá algunos códices góticos posteriores a ese tiempo son de lo interior de España trasladados aquí. La antigüedad que digo de este códice puede ser la causa de conservarse en él la ortografía más antigua, escribiendo: W por G. = Terracona por Terragona. = Eliberris, Italica, Ilerda en vez de Heliberris, Hitalica, Hilerda, y otros que se hallan en el códice Urgellense. Ambos códices son una prueba evidente del celo con que nuestras iglesias mantuvieron pura e ilesa su propia y original colección de cánones, que aun escribiéndose estos libros en tanta proximidad a la Francia, donde corrían las invenciones pseudoisidorianas, sin embargo se hallan libres de ellas enteramente. Otra ventaja ofrecen en los nombres de los Obispos asistentes a nuestros concilios, que cierto por lo que en los dos he visto pueden sus variantes servir en esta parte de texto y ser preferidos a la lectura de otros códices. Notoria es la utilidad que de esto resulta. Mayor sería la del total cotejo de los cánones; sed nunc non est his locus. Al fin de este códice Gerundense están los dos concilios celebrados en esta iglesia en los años 1068 y 1078, de los cuales se hablará otro día.

Curiosa y apreciable es una Biblia que allí hay, más por las circunstancias y opinión que de ella se tiene que por el valor intrínseco del ms., que es del siglo XIII, poco más o menos. Bien escrito, pero de mérito inferior a otras Biblias que he visto y examinado en nuestras iglesias, mucho más respetables por su antigüedad, y aun por su lujo (a). (a) En el tomo 43 de la España Sagrada, prol. p. XVI, se dice de este códice: Seguramente se puede afirmar que no se hallará cosa mejor escrita. 

Con todo eso el vulgo cree que es dádiva de Carlo Magno a esta catedral, y así lo escribe el padre Roig (Resum. Hist. de Gerona, pág. 221). 

Error que conocerá cualquiera que esté versado medianamente en la paleografía. Para mayor desengaño merece copiarse el epígrafe final, que dice así: Explicit Biblia. Magister Bernardus de Mutina fecit. = Laus tibi sit Christe quoniam liber explicit iste. Luego se halla esta nota: Charles = Ceste. bible. est. à. nous. Charles. le. V.e de. notre. nom. Roy. de. France. et. lachetames. de. Saint. Lucien. de. Biannez. lan. M.CCC.LXXVIII. (a: La España Sagrada. Tom. 43. p. 76. Lee: LXXIII.). escrit. de. notre. main. Esto bastaba para que el citado escritor que trabajó aquí su obra, y debió ver muchas veces este códice, conociese que todavía estaba en Francia el año 1378. Permaneció allí mismo hasta la mitad del siglo XV, en que Don Dalmacio de Mur, Obispo que fue de esta iglesia (de donde pasó a las de Tarragona y Zaragoza), estando en París como Embajador de nuestro Rey Don Alfonso V, la compró, mandándola después en su testamento a esta catedral, en cuyo poder entró día 10 de octubre de 1456. Consta esto último en el archivo del vicariato episcopal, Manual de 1456 a 1459, número 20, fol. 58, donde está la escritura que hizo el tesorero del recibo de dicho libro, el cual describe así: Quae Biblia est magnae formae scripta in pergamenis, cum pulcherrima littera et diversis historiis: supra habet cohopertorium panni sirici lividi, et duo tanchatoria cum quibus clauditur; sunt auri fini, cum armis Regis Franciae et etiam grenimentum dels Giradors est auri fini. Y porque nadie tropiece en la diferente encuadernación que supone esta nota con la que el códice tiene hoy día, de terciopelo verde y cuatro hebilletas de oro, sépase que esta es reencuadernación hecha el año 1629, como se puede ver en las actas capitulares. He dicho todo esto para desengaño común en este punto, en que no hubo más yerro que el de tomar un Carlos por otro. Otra Biblia del siglo XIV hay allí, que sólo tiene de notable la diferente división de capítulos de la que hoy usamos.

Por último debo hacer memoria del utilísimo repertorio que compuso el canónigo de esta iglesia D. Sulpicio Pontich, dividido en cuatro grandes volúmenes fol., donde por orden alfabético de materias y con gran limpieza están escritas las noticias más importantes de esta iglesia en rentas, obligaciones, privilegios, fábrica, alhajas, reliquias, sepulcros, dignidades, canónigos, Obispos, refiriéndose en todo ello con grande puntualidad a los libros y escrituras que él vio para formar tan vasta y prolija obra, que abraza todas las épocas de esta iglesia hasta el año 1736, dos años antes que muriese su laborioso autor. Digo que no he visto en iglesia alguna semejante trabajo, en que pueden y deben descansar los venideros, cuya continuación es tan fácil como sensible el que se omita. El catálogo de Obispos es muy exacto desde el siglo XV, y de él hablo cuando verás en el mío que cito a Pontich. Es decir, que no he dudado adoptar lo que él refiere siempre que me han faltado los documentos que él debió disfrutar. Mas en lo que be hallado pruebas originales, a ellas me atengo, que son las verdaderas huellas por donde debe caminar un historiador, y no a la autoridad de este sabio, por respetable que sea; que no es prudente valerse del trabajo de otro estando a mano las fuentes de que él se valió, ni es esto de provecho para la historia, ni dura la fama y crédito que de este modo se adquiere más de lo que tardare en descubrirse el plagio.

Otros libros quedan en el secretariato de más o menos utilidad, los cuales he visto y registrado a mi gusto; y de todo se sirve Dios. Basta para primer día. A Dios. 

P. D. Se me olvidó dar razón de un libro que allí mismo hay, y es puntualmente uno de los que más han enriquecido la parte literaria de mi viaje. Es una miscelánea de varias apuntaciones y curiosidades del uso de Pedro Miguel Carbonell, autor de una Crónica impresa de Cataluña y archivero del Archivo real de Barcelona a fines del siglo XV y principios del siguiente. El gran número de buenos libros que poseía este notario se ve en los muchos que hay esparcidos por toda Cataluña con el epígrafe final de su mano en que notaba el día en que los compró y su precio. Sólo la Biblioteca de padres dominicos de esta ciudad posee unos diez y ocho volúmenes de estos que digo, muy apreciables por la antigüedad de sus ediciones, de que daré alguna muestra otro día. Era además un curioso hacinador de los trataditos, epístolas, poesías y otras cosas que escribieron los sabios de su tiempo. También se esforzó él mismo en algunas composiciones; conato loable por la ocasión que con ellas dio a que sus amigos escribiesen en prosa y verso algunas cosas dignas de la luz pública que él nos conservó copiadas en su libro.

Tales son algunas odas y epitafios compuestos por los hermanos Alejandro y Antonio Geraldino Amerinos Italianos (acaso Catalanes, naturales de Amer) que vivieron por acá mucho tiempo, y cuyas poesías son conocidas en D. Nicolás Antonio, Fabrici y otros. Entre ellas hay sin duda algunas inéditas. Publicada está ya al fin de la Marca hispánica la erudita carta del canónigo de Barcelona Gerónimo Pau, quibus elementis Barcino scribi debeat. Mas aquí está mucho más correcta que en la impresa, y además se hallan dos de Carbonell que dieron ocasión al erudito trabajo de aquel sabio Catalán, que es la única obra que le ha dado a conocer en la república de las letras. Su talento poético está enteramente desconocido; mas aquí hay varias composiciones dirigidas a su amigo Carbonell, muchas odas y epigramas y un himno grave en alabanza de S. Agustín de más de 360 hexámetros. Ya que la cosa lo pide copiaré por muestra algo suyo. 

Hieronymi Pauli Barcinonensis ad Dominam. 

Moestus eram curis, quas tu male chara dedisti:

Vicinum placuit nemus adire mihi. 

Nunc avium cantus miror, nunc vallibus erro, 

Nunc juvat iratae cernere murmur aquae. 

Altius hic inmensos pandebat maxima ramos: 

Hac libuit nomen saeva notare tuum. 

Crescet ut haec arbor, sic vos crescatis, amores, 

Mox praecor: oh Superi: Venus amica fave. 

Finieram. Nostros Dryas miserata dolores

Delevit gratas cortice nympha notas. 

Deleat usque licet: mea te praecordia servant; 

Nec nisi cum morte noster abibit amor.

Ejusdem de coeco et claudo pariter 

mendicantibus per orbem. 

Unum oculis, alium pedibus natura carentem, 

Informemque suis fecit utrumque malis. 

Addidit ingenium, quo nil praestantius unquam 

Vel dedit illa viris, vel dedit illa Deis.

Ingenio superant injustae damna novercae,

Prospicit, et vitio doctus uterque suo.

Fert humeris claudum caecus: graditurque per orbem 

Illius iste oculis, hujus et hic pedibus. 

Por estas únicas muestras se ve cuan bien cultivó su ingenio aquel Español en su larga morada en Italia, donde acaso no se hallará un poeta de aquel tiempo que exceda la elegancia y propiedad de estas composiciones. No le viniera mal al abate Lampillas la noticia de esto que digo para la apología de nuestra literatura. 

Otras curiosidades encierra este libro, y entre ellas un opusculito de viris illustribus Catalanis, coetáneos de Carbonell, escrito por él a continuación del que compuso Bartolomé Faig de los Napolitanos. Item una correspondencia latina entre Carbonell y el sabio jurisconsulto de Barcelona Juan Villar. 

¿Qué haría con todo esto sino copiarlo por si hay alguna vez proporción de hacer al público este regalo? Lo mismo quise hacer con varias inscripciones romanas de España que allí están copiadas, y con muchas de las que había en Roma, Milán, y otras ciudades de Italia a fines del siglo XV cuando las copiaba el citado Gerónimo Pau, y enviaba a Carbonell. Mas para no hacerlo tuve mil razones. El no saber si existen, si están ya publicadas, si las copias son fieles: cada cosa de estas debió bastar para retraerme de trabajo tan ímprobo. A Dios otra vez. 

Tomo 5, APÉNDICE DE DOCUMENTOS. Cronicón dertusense y muchas cartas

APÉNDICE DE DOCUMENTOS. 

CRONICON DURTUSENSE I (Dertusense) (a: (Descripsimus ex codice membran. eccl. Dertus. Est autem vernaculo sermone, lemosino, ut vocant, conscriptum, quod ab aliquo hujus provintiae Tarraconensis exaratum indubiè probat; et id quidem ut scripturâ palam fit, circa medium saec. XIV. Dum ergo alia de vero auctore non suppetunt argumenta, illud Dertusense appellare et possumus, et debemus. Cor autem erae computum auctor omisserit, ea abs dubio causa fuit, quod post annum 1350 scriberet, quum scilicet annos Nativitatis Christi in quibuslibet scripturis notare jussit rex Aragon. Petrus eo nomine IV., erae supputatione penitus exclusâ). 

En lo comensament del Mon entro la Nativitat de Deu hac M. et C. et LXXX. et XIX. anys. 

De lo primer payre Adam entro a Noe ac dos M. et doscens LXXII. anys. 

De Noe entro Abraham ac DCCCC. anys. 

De Abraham entro a David ac DCCCC.XL. et VIII. anys. 

De David entro la transmigracio de Babilonia ac D. et XII. anys. 

De la transmigracio entro Jesu Xpt ac D. et IX. anys.

De la Nativitat de Deu tro la mort.... ac CCCC. anys.

Adam fo en infern quatremil, et CCC. et XXXII. anys, VII. jorns, et una hora et miga. 

(N. E. mitja : media; Adán estuvo en el infierno 4332 años, 7 días y 1 hora y media)

En lany mil, cent, menys I. prengueren chrestians Jerusalem. (1099)

En lany mil, cent y I. mori R. coms de Tolosa. (1101 murió Ramón, conde de Tolosa)

En lany mil, cent, nou, comensá la mayso de Sistel. (Sisterciensis, Císter) 

En lany mil, cent, catorce fo presa Mayorha. (1114)

En lany mil, cent XLVII. fo presa Almaria. (Almería)

En lany mil, cent XLVIII. fo presa Tortosa. (1148)

En lany mil, cent XLVllI. fo presa Larida y Fraga. 

En lany mil, cent LXX. tornet lo iorn nuyt. (1170, eclipse; se volvió el día noche)

En lany mil, cent LXXXVII. fo pres Jerusalem, et totes les ciutats, et la santa creus fo aportada, et la santa corona, et la lansa, et los clavels (claus : clavos). Aquestes santes reliquies son a Paris.

En lany mil, cent XC. lo rey Felip de Fransa, el rey Richart d' Englaterra passaren la mar. 

En lany mil, cent XCI. mori R. Berenguer, coms de Proensa. (1191; conde de Provenza)

En lany mil, cent XCVI. mori lo rey Namfos d' Arago, et nomeniart Dona de Narbona. (1196, rey Alfonso II de Aragón, Namfos, N' Alfons, etc)

En lany mil, cent XCVIII. mori Richart, rey d' Englaterra. (1198)

En lany mil CC. mori G. senyor de Monpastler. (Montpellier, Montis Pesulani y variantes) 

En lany mil CCIV. fon pres Contestinoble. (1204, Constantinopla)

En lany mil CCVII. nasquet Jacme, rey d' Arago. (1207, nació Jaime I de Aragón)

En lany mil CCIX. fo destruit Bezes lo iorn de la Magdalena. (Beziers ?)

En lany mil CCXII. fo la bataya entre Mirmamolin, el rey de Castela, el rey de Navarra, et fo desbaratat, et presa Calatrava, et Ubeda. (1212, Úbeda, Navas de Tolosa; ¿por qué no nombra al rey de Aragón, Pedro II? - Miramamolin)

En lany mil CCXII. mori Maria de Monpastler. 

En lany mil CCXIX. pres lo rey de Fransa Demiata.

En lany de MCCXXVI. pres lo rey de Fransa Avinyo.

En lany MCCXXX. fo presa Maiorha. (1230; antes, en 1114, Mayorha)

En lany MCCXXXVIII. fo presa Valencia. (1238)

En lany MCCXXXIX. tornet dia nuy. (nuyt anteriormente; noche : eclipse)

En lany MCCXL. mori R. Berenguer, coms de Provensa, payre de la regina de Fransa, et d' Englaterra. 

En lany MCCXLVIII. pasech lo rey Lois. (1248, pasó, murió el rey Luis)

En lany MCCXLVIII. perdech coms de Tolosa Sacera. 

En lany MCCXLIX. pres lo rey de Fransa Sebilia. 

En lany MCCXLIX. mori Frederich l'Emperayre. (1249, murió el emperador Federico, Friedrich, Frederic, Fadrique)

En lany MCCL. mori Dona Blanca, regina de Fransa. 

En lany MCCLIII. mori Tibant, rey de Navarra.

En lany MCCLIV. tornat Sant Lois doltra mar. 

En lany MCCLXIII. fo pressa Murcia. 

En lany MCCLXV. lo rey Carlos intret Anpolha. 

En lany MCCLXVI. mori rey Magfre. (Manfred, Manfredi, Manfredo) 

En lany MCCLXVI. mori Jacme, rey d'Arago. 

En lany MCCLXX. fo la ost de Fransa a Tonis. 

En lany MCCLXXXIV. ana lo rey de Fransa en Arago, et non torna. 

En lany MCCXCI. fo destruit Acre. 

En lany MCCC. fo lo perdo de Roma. 

En lany MCCCI. valia un diner tres, et los torneses dargent foren cambiats. 

En lany MCCCII. fo pres Bonifaci papa. 

En lany MCCCIV. fo Climent V papa elet. 

En lany MCCCVI. foren presos Jueus. 

En lany MCCCVII. foren presos los templés. (templers, templarios) 

En lany MCCCVIII. fo terratremol per lo mon. (terremoto; tremolar)

En lany MCCCIX. mori Carlos de Pelha, et fo confermat lo rey Enrrich d'Elamanya emperayre de Roma fo coronat lo rey Robert, et sa muyler de Vinyo. 

En lany MCCCXIV. mori l'Emperayre Anric, et anposinal I. presicador. 

En lany MCCCXIV. mori rey Felip de Fransa. 

En lany MCCCXIV. mori Climent V papa. 

En lany MCCCXVI. pres lo rey Lois de Fransa per muyer Clemensa d'Ongria. 

En lany MCCCXVI. fo perdut en Gilradenolar Otho... 

En lany MCCCXVI. torneren los Jueus... de MD. diables.

En lany MCCCXVI. mori rey Lois de Fransa, et de Navarra.

En lany MCCCXVI. fo Johan XXII. papa.

En lany MCCCXVI. nesquet Johan, rey de Fransa, et de Navarra, et aquell any mori. 

En lany MCCCXVI. fo Felip, rey de Fransa, payre del rey Lois.

En lany MCCCXVII. fo escorxat, et cremat labesche de Caorcs en Avinyo. (obispo de Cahors)

En lany MCCCXX. fo la mort dels Jueus a Tolosa.

En lany MCCCXXIII. fo lo dia de la mayre de Deu de Marz lo iorn del divendres sant. 

Cronicón Dertusense II (a) 

Era M.C.XXXV. anno M.XC.VII. capta est Oscha à Petro Sancio rege Aragon.

Anno M.XC.VIII. XII. kal. Aprilis domus Sisterciensis facta est abbacia. 

Era M.C.XXXVI. anno M.XC.VIII. obiit Fulco, episcopus Barchinon., et Berengarius, archiepiscopus Tarrachonae. Jerusalem capta est à Francis. In hoc anno B. Bisuldinen. comes perjurus, et munere cecatus expulit à monasterio S. Johannis canonicos regulares, à romano pontifice canonicè introductos, et per peccuniam in loco eorum intromisit quasdam Massilien. mulieres (b). 

(a) Ex alio codice membr. ejusd. eccl. Dertusensis. Quo etiam nomine illud insignivimus, quamquam, ut infra patebit, ab eo qui res monasterii S. Joannis Rivipullensis, vulgò San Juan de las Abadesas, maximè cordi habebat, compactum videatur. 

(b) Ex hoc et aliis articulis quibus res monasterii S. Johannis Rivipullensis complectitur, non injuria hujus chronici auctorem diceremus canonicum aliquem illius ecclesiae. 

Anno Domini M.CXXVIII. ab incarnato Dei filio inventa est religio domus militiae Templi. 

Era M.C.XL.II. anno M.C.IIII. obiit Petrus, rex Aragon.

Era M.C.XL.VI. anno M.C.VIII. obiit Philippus rex.

Era M.C.XL.VI. anno M.C.VIII. obiit rex Ildephonsus.

Era M.C.XL.VIII. anno M.C.VIIII. obiit A. Eneus (f. Enecus) episcopus Ausonen., et B. episcopus Gerundae.

Era M.C.XL.VIIII. anno M.C.X. obiit Bernardus comes Bisuldunensis (a).

(a) In hoc et praecedenti articulo eum computandi morem sequutus videtur auctor, qui in dioecesi Elnensi aliquando obtinuisse fertur, mutandi scilicet eram cum indictione VIII. cal. Octobris. quemad modum observavit D. Antonius Campillo et Matheu in sua Disquisitione methodi &c. Aliter enim fieri non poterat, ut qui in hoc chronico eram Hispanicam integris 38 annis erae christianae perpetuo praeposuit, in hoc duplici articulo 139 annis illam anteire fecerit. Nisi forte mendum scribenti irrepsit. 

Era M.C.LIII. anno M.C.XV. monasterium S. Johannis redditum est canonicis regularibus per manum domini papae Paschasii, et capta est Majorica civitas a Raymundo, comite Barchinonae, et Pisanis: pro hoc irati Moabiti, et multi ex eis perierunt in loco qui dicitur Martorel. (Martorell)

Era M.C.LVI. anno M.C.XVIII. obiit papa Paschasius, et capta est Caesaraugusta civitas. 

Era M.C.LXII. anno M.C.XXIIII. obiit papa Calixtus. Hoc anno ante castrum Corbins multi christianorum perierunt.

Era M.C.LXVIII. anno M.C.XXX. Clarimontis concilium. (Claramunt) 

Era M.C.LXVIIII. anno M.CXXXI. obiit R. comes Barchinonae. 

Era M.C.LXXII. anno M.CXXXIIII. obiit Ildephonsus, rex Aragonae apud Fragam (Alfonso I el Batallador), et Centulus de Biarn., et Aimericus Narbon., et multi alii christiani perierunt. Hic mirabilis sarracenorum debellator nituit, et Caesaraugustam urbem opinatissimam, et civitatem Tirasonam (Tarazona), et mirabile oppidum Tudelam cepit, et alia oppida pleraque, quae in regno suo arguescunt.

Era M.C.LXXIIII. anno M.C.XXXVI. Pisanum concilium. Obiit Lodonicus rex. 

Era M.C.LXXV. anno M.C.XXXVII. obiit Ollegarius, archiepiscopus Tarrachonae, et episcopus Barchinonae, et B. qui fuit abbas Sancti Johanis.

Era M.C.LXXVII. anno M.C.XXXIX. comes Barchinonae Remundus suscepit regnum Aragon., (el conde de Barcelona Ramón Berenguer IV, Princeps Aragonum, no fue rex, que lo siguió siendo Ramiro II, Ranimiro, y reina Petronila; Alfonso II, hijo de Ramón Berenguer IV y Petronila sí fue rey) et Lodonicus rex obiit. (Ludovicus, Luis, Lois, Loys)

Era M.C.LXXXII. anno M.C.XLIIII. Gregorius archiepiscopus Tarraconae, et B. comes provinciae occisus est. 

Era M.CLXXXV. anno M.C.XLVII. kalendis Novembris capta est Almería. (en el original sin tilde en la í)

Era M.C.LXXXVI. anno M.C.XLVIII. tertio kalendas Januarii capta est Dertusa. (Tortosa)

Era M.C.LXXXVII. anno M.C.XLVIII. nono kalendas Novembris captae sunt civitates Ilerdae, et Fraguae. (Lérida y Fraga)

Era M.CLXXXVIII. anno M.C.XLIII (certe 1150) nonas Novembris Dedicatio S. Johannis. 

Era M.C.XCI. anno M.C.LIII. Aschalona à rege Jerosolymitano, et Siurana à R. comite captae sunt. 

Anno M.C.LIII. VII. idus Septembris domus Populeti (Poblet) facta est abbacia.

Era M.C.XCII. anno M.C.LIII. (LIIII.) in mense Marcio natus est Ildephonsus rex. 

Era M.C.XCV. anno M.CLVII. obiit Ildephonsus, imperator Castellae, et totius Ispaniae. 

Era M.CXCVI. anno M.C.LVIII. obiit Sancius rex. 

Era M.CC. anno M.C.LXII. obiit Remundus Berengarii, comes Barchinonae.

Era M.CC. prima, anno M.C.LXIII. obiit B. archiepiscopus Tarrachonae. Concilium Turonense. 

Era M.CC.III. anno M.C.LXV. obiit Gaufredus primus episcopus Dertusae.

Era M.CC.VIIII. anno M.C.LXXI. Ugo, Tarraconense archiepiscopus interfectos est. 

Et eodem anno passus est beatus Thomas, Cantuariensis archiepiscopus (arzobispo de Canterbury), IIII. kalendas Januarii, feria III., hora quasi XI.

Era M.CCX. anno M.C.LXXII. magna fames in terra. (hambruna; fam)

Era M.CC.XIIII. anno M.C.LXXVI. multi viderunt sanguinem pluere in termino Cervariae (Cervera), et in aliis locis; et mense Novembris dedicata fuit ecclesia Dertusensis. 

Era M.CC.XVI. anno M.C.LXXVIII. idus Septembris sol in tenebris conversus est: in mense Julio et rex Petrus natus est.

Era M.CC.XVII. anno M.C.LXXIX. Romanum concilium celebratum est sub Alexandro papa M.C.XXXIII. episcoporum. 

Era M.CC.XIX. anno M.C.LXXXI. Berengarius comes Provinciae interfectus est à Sicardo de Muro vetulo injustè. 

Era M.CC.XXII. anno M.C.LXXXIIII. obiit Ermengaudus, comes Urgelli (Armengol, comte de Urgel, Urgell), Castellanensis interfectus est.

Era M.CC.XXV. anno M.C.LXXXVII. capta est civitas Jerusalem, et totum regnum subjugatum est à rege Damasceno, Saladin nomine. (Saladín, Saladino)

Era M.CC.XXVII. anno M.C.LXXXIX. VI. kalendas Martii ignis de coelo visus est per multa loca. (fuego del cielo, cometas, visto por muchos lugares)

Era M.CC.XXXI. anno M.CXCIII. obiit Pontius Dertusensis episcopus, et B. Tarraconensis archiepiscopus interfectus est à Guillermo Raymundi de Monte Chatano (Moncada). 

Era M.CC.XXXIIII. anno M.C.XCVI. obiit Ildephonsus nobilis rex Aragonen. 

Era M.CC.XL. anno M.C.LII. factus est terraemotus magnus in partibus Jerosolymitanis, et tota terra ferè periclitata est. 

Era M.CC.XLIIII. anno M.CC.VI. IIII. nonas Februarii natus est Jacobus, rex Aragon. filius regis Petri. 

Era M.CC.XLVI. anno M.CC.VIII. obiit domina Sancia regina nobilis Aragonen.

Era M.CC.XLVII. anno M.CC.VIIII. gens catholica venit contra haereticos in partibus Biteris, et Carcassonae, et in mense Julio capta est Biteris, in qua interfecti sunt 

plusquam XXV. millia haereticorum; continuò ab eisdem mense Augusto capta est Carcassona, et quamplurima oppida haereticorum. 

Era M.CCXLVIII. anno M.CC.X. captum est Castrum Habibi (vel Habiln.) à rege, VIII. die post Assumptionem beatae Mariae.

 

Chronicon alterum Rivipullense (a: Ex MSS, cod. monast. Rivipull.). 

Era.  A. C. 

LXV. 27 Pontius Pilatus Judaeam procurat.

LXVIIII. 31 Joannes Baptista decollatur. 

LXXI. 33 Christus passus est et resurrexit, et Jacobus Apostolus                                        decollatur. 

LXXVII. 39 Tiberius moritur, et Cajus Caligula regnat. 

LXXVIII. 40 Mathaeus evangelium scribit.

LXXXI. 43 Petrus Romam venit.

LXXXIII. 45 Claudius... Apostolus Romam venit.

47 Marcus evangelium scribit. Lucas evangelium scribit.

52 Fuit mortuus Octavianus LVI. annorum.

54 Tiberius filius ejus regnat. 

70 Petrus et Paulus passi sunt Romae. 

71 Galba regnat. 

72 Vespasianus regnat. 

73 Jerosolyma civitas subvertitur, judaei et venunduntur.

81  Claudius regnat. 

82 Titus regnat. Hic pius et facundus fuit.

84 Domitianus regnat. Hic secundus post Neronem                                                christianos persequitur. 

98 Joannes in Patmos relegatus, Apocalipsim scribit. 

99 Nerva regnat. 

100. Joannes Apostolus assumptus est. Trajanus regnat. 

108. Passus est S. Ignatius.

119. Passi sunt Sapientie et Eleuterius episcopi. Helius Adrianus regnat. 

140. Antonius Pius regnat. 

222. Passi sunt Sancti Primitivus et Facundus. 

228. Passa est Sancta Cecilia. 

228. Passi sunt S. Tirsus, Sistus, Laurentius, Ypolitus, Xipophorus. 

275. Passa est Sancta Columba. (Coloma)

287. Passi sunt Crisantus et Daria. 

291. Passus est S. Georgius. 

300. Passus est S. Romanus. 

308. Passi sunt Vincentius, Félix, Eulalia, Agnes, Justus et Pastor, Eulalia, Cosmas, Damianus. (Cosme y Damián)

359 Jeronimus transtulit cronica Eusebii. 

386. Ob. S. Ambrosius episcopus. 

390. Ob. S. Jeronimus apud Behelem.

508. Translatio S. Martini.

509. Ob. S. Benedictus.

526. Inventio Basilicae S. Michaelis Arcangeli.

581. Passus est S. Eudaldus.

589. Ob. S. Gregorii.

602. Ob. S. Isidori episcopi Ispalensis. (San Isidoro de Sevilla, Hispalis)

707. Sema rex cum sarracenis in Hispania ingressus est.

714. Karolus vetulus regnat. 

715. Sema rex sarracenorum Nu. 

737. Obiit Karolus. Pipinus filius ejus regnat. 

762. Obiit Pipinus pater Karoli imperatoris. 

767. Ob. de Karoli imperator.

785. Gerundam civitatem homines tradiderunt regi Karolo. Et multi viderunt sanguinem pluere: et mortalitas magna secuta est. Aparuerunt acies in coelo, et signum + in vestimentis hominum.

801. Introivit Ludovicus in Barchinona, filius praelibati Karoli, et tulit civitatem sarracenis. 

813. Obiit Karolus.

814. Leuduvicus filius ejus.

831. Obiit Sanctus Benedictus Anianensis.

837. Obiit Leuduvicus rex.

838. Leutarius regnat.

839. Hic moritur.

840. Karolus ejus frater regnat. 

855. Translatio S. Vincentii Martyris.

868. Ob. Karolus.

869. Ludovicus filius ejus regnat.

874. Obitus ejus.

875. Karloman regnat. 

880. Ob. Karolus.

881. Karolus Debaugr regnat.

882. His diebus erat Daginus abbas Rivipullo. 

883. Hic obiit (nempe Karolus).

884. Oto regnat.

888. Prima Dedicatio nostri Caenobii sub Dagino abbate à Gifredo comite (id recentiori manu notatum). 

893. Obiit Oto.

894. Karolus filius Ludovici regnat.

912. Ob. Wifredi comitis bonae memoriae, cujus pater quiescit in cenobio S. Mariae Rivipull. 

925. Obiit Karolus.

926. Passus est S. Pelagius.

928. Ob. Miro com. filius Wifredi com. 

933. Ob. Ra.

934. Ludovicus regnat.

935. In isto anno fuit II. Dedicatio hujus cenobii temporibus Suniarii (Sunyer) comitis, et Enegonis abb. (ex recent. manu).

940. In ipso anno XIIII. kalendas, feria VI. obscuratus est sol, et facta est nox, et aparuerunt stellae, et fuit inter horam I. et II. luna XXVIIII. Obiit Carulus (Karolus) rex. 

950. Seniofredus comes fuit.

954. Dedicatio Kaxani S. Germani. Leutaurius regnat. 

966. Edificatio S. Michaelis basilicae apud Coxanum. Obitum Seniofredi comitis filii Mironis comitis. 

970. Ob. Arnulfus abbas (recent. manu). 

978. Adventus S. Eudaldi. Dedicatio hujus ecclesiae (rec. manu). 

979. Ob. Guidisclus abbas (rec. manu).

984. Obitum Mironis episcopi, filii Mironis comitis.

985. Capta fuit Barchinona à sarracenis, (Haec, et quae sequuntur recentiori manu notata sunt). 

986. Ob. Leutarius rex. 

987. Obiit Ludovicus rex. 

990. Obiit Olibanus Capreta comes. (Oliva cabreta)

993. Obitum Borrelli comitis Barchinona. (Borrell)

1002. Oliba (Oliva) comes factus est monachus. 

1003. Factum est praelium Albesae (Albesa) cum sarracenis. 

1009. Obiit Seniofredus abba Rivipl. 

1010. Ob. Ermengaudus comes Urgelli. 

1017. Ob. Raymundus comes Barch. 

1020. Ob. Bernardus comes. 

1031. Ob. Rodobertus rex.

1034. Ob. Berengarius comes Barch. et Sancius rex Castellae. 

1037. Ob. Ermengaudus comes Urgell. 

1038. Dedicatio S. Petri de Vico, et S. M. gr. Ob. Ermengaudus comes Urgell. 

1040. Dedicatio S. Mariae Virg, et ob. Eriballus episcopus. 

1047. Ob. Oliba episcopus. 

1052. Ob. Guillelmus comes Bisull. (conde de Besalú)

1054. Ob. Guifredus episcopus S.... Garsias rex interfectus. 

1058. Adventus S. Justi et Pastoris Narbonae. 

1060. Ob. Euricus rex. Successit Philipus. 

1063. Ob. Ranimirus rex, et fuit captum castrum dasens +. Capta fuit civitas Jerusalem a christianis mense Augusti. 

1065. Capta fuit civitas Barbastri. 

1065. Interfectus est Ermengaudus comes Urgell. et ob. Fredinandus (Ferdinandus) rex. 

1068. Ob. Guillelmus abbas Rivipulli, et Raymundus comes Cerritaniae. (Cerdaña)

1071. Abbas Massil. Bernardus accepit Ripull. cenobium. 

1075. Ob. Guillelmus episcopus Urgell. 

1076. Ob. Raymundus comes Barchinon. 

1079. Ob. Guifredus archiep. Narbon. et Bernardus abba Masill. 

1082. Raymundus comes occissus. 

1083. Cenobium S. Joannis redditur monachis.

1085. Ob. Gregorius papa. 

1086. Ob. Andraeas abbas.

1087. Arabes venerunt in Ispania (y en el 711). Translatio S. Nicolai episcopi in Barim. (San Nicolás de Bari) 

1092. Obiit Ermengaudus comes Urgell. obiit Bernardus episcopus Urgell. 

1094. Ob. Sancius rex; et fuit fames magna in toto mundo. 

1095. Ob. Guillelmus comes Ceritaniae. Bertrandus episcopus Berc. et Dalm. 

1096. Concilium Urbani papae. 

1097. Ob. Salomón monachus et episcopus. Osca civitas capta est. 

1098. Ob. Frotardus abbas S. Poncii. Fulchoni Barchin., et Berengarius archiepiscopus Tarragon. 

1101. Terremotus Februarii VI. id. 

1102. Ob. Bernardus abbas Riopol. 

1106. Ob. Aianricus rex Alamania.

1107. Ob. Benedic. abbas Rivipull.  

1109. Ob. Aldephonsus rex Ispaniae, et Philipus rex. 

1110. Ob. Arnallus episcopus Vici.

1111. Ob. Gaudfredus abbas. Ob. Bernardus comes Bisiilx 

1112. Raymundus episcopus Gerundae. 

1113. Hoc anno intravit comes Raymundus cum Pisis Majoricas. Pisani magna vi navium Hispania intrant. 

1114. Raymundus episcopus Barch. obiit. Monasterium S. Joannis redditur clericis. Devotae inde subducuntur. 

1117. Ob. Bernardus comes Ceritaniae.

1118. Caesaraugusta capta est à rege Aragonense. (Alfonso I el batallador) 

1119. Gelasius papa obiit. 

1121. Ricardus archiepiscopus Narbonae. 

1130. Honorius papa.

1131. Ob. Raymundus comes Barchin. Hic sepultus est. 

1134. Ob. Aliphonsus rex Aragonensis. (Fraga)

1139. Ob. Ollegarius archiepiscopus.

1139. Raymundus comes Barchinonensium suscepit regnum Aragonensium. (Te lo puedes seguir creyendo, o consultar la documentación)

1140. Comiti Barchin. provinciae ducatus datur, et Bisulduni comitatus (Besalú), et regi Aragon. (no podía darlo porque no lo tuvo, no fue rey) imperium Tolete. Papa romanus ab Leniannico imperatore captus dolo incaute, pro dolor! non observanda jurat. Raymundus dux provinciae et comes Barchin. cum Pisis Majoricas intrat. Moabitae indignati hujus rei causa Barchinonam venerunt: à Cervaria usque ad praefatam civitatem cuncta perderunt, et vastarunt. Post hoc de à paucis devicti praelio occiduntur in loco qui dicitur Martorell.

1143. Ob. Petrus episcopus Urgell. et Innoc. papa II. ob. Celestinus papa II. et Arnallus episcopus Barchin. et Guifredus episcopus Rotensis.

1144. Obiit Lucius papa, et Gregorius archiepiscopus Terragon. et abbas Cuxanensis: et Berengarius Raymundi comes provinciae occissus est.

1146. Ob. Raymundus Ausonens. episcopus, et Berengarius Gerundensis. 

1147. Almería capta est.

1148. Tortosa capta est à Raymundo comite et à Jenuensibus. (genoveses)

1149. Hilerda (Ilerda, Lleida, Lérida) capta est ab eodem R., et Frago (Fraga) uno die VIIII. kal. Octobr.

1152. Factus est terraemotus ante primam luna VI... captae sunt; et terraemotus per II. dies factus est omni hora VI... II. id. et III. idus Decembris. 

1153. Ob. Eugenius papa III. et Poncius comes Empuriarum est.

1154. Ob. Ermengaudus comes in Castella.

1155. Anastasius papa IIII.

1157. Ob. Ildephonsus imperator Yspaniarum.

1158. Ob. Sancius rex puer filius Ildephonsi praedicti. 

1159. Ob. Adrianus papa IIII.

1160. Ob. Berengarius Gerundens. episcopus.

1161. Luna obscurata est, et sanguínea visa est II. idus... 

1162. Hoc anno inclitus Marchio Raym. Berengarius comes Barchin., princeps Aragonum, et dux provinciae, apud vicum S. Dalmacii... Claruit 

miraculis. Requiescit Rivipulli. 

1168. Ob. Guillelmus episcopus Gerundens. et Gauzfredus abbas Rivipulli bonae memoriae. 

1171. Artallus episcopus Elenens. Thomas archiep. sub rege Angliae occissus est. 

1172. Ugo archiep. Terragonen. 

1173. Ugo Impuriensis comes, et... comes Rusilionis. R. abbas. 

1174. R. Fulconis occissus est.

1176. Guillelmus Terracon. archieps.

1177. Hoc anno multi viderunt... terminum Cervariae. (“multi viderunt sanguinem pluere in termino Cervariae”)

1178. Guillermus Petri Alordensis episcop. 

1179. Concilium Alexandri papae M.C (C vuelta).XXIII. eporum.

1180. Ludovicus Junior.

1181. Raymundus comes. Alexander papa. 

1183. Petrus episcop. Caesaraug. 

1184. Ermengaudus comes. Gaucerandus de Sales.

1185. Petrus Ausonens. episcop. et Lucius papa. 

1186. Guillelmus Helenensis episcopus, et Stephanus episcopus Oscensis. 

1187. Hoc anno fuit capta terra Jerosolimorum à sarracenis. Urbanus papa; post hunc Gregorius papa. 

1188. Bernardus episcopus Barchin. 

1191. Clemens papa III. = Capta Salandino fuit anno crux sacra trino. = Res polus orrendas dat mercurii VI. kalendas. 

Hucusque chronicon, quamquam dispositae computorum tabulae conspiciantur usque ad eram 2051. annum scilicet Christi 2013. 

(N. E. En caso de errata, si fuese Christi 1203 + 38 : era 1241, no 1251)

Dotatio prima ecclesiae Dertusensis, facta à Raymundo Berengarii, comite Barchinonensi. 

NUNC PRIMUM IN LUCEM EDITA EX CARTA AUTOG. MEMBR. IN ARCH. ECCL. DERTUS.

MONITUM.

“Scias, lector, oportet, Gelasium papam II litteris ad S. Oldegarium Tarraconensem archiepiscopum datis anno 1118 statuisse, ut cum Dertosa urbs è maurorum manibus, dante Deo, eriperetur, eam velut suburbanam parrochiam Tarraconensis ecclesia possideret, donec metropolis illa pristinas vires et splendorem recuperaret. Cùm autem id contigit armis et potentiâ Raymundi Berengarii, comitis Barchinonensis; statim Dertusensis ecclesia decimae et jura Bernardo Tarraconensi archiepiscopo datae sunt, quem praesens instrumentum Dertusensem episcopum vocat, idque concessione romani pontificis. Statim, inquam, nempe anno 1148, eodem quo capta est Dertosa, vel ut plurimum, et ut nos quidem arbitramur, tribus prioribus mensibus anni sequentis, in quibus juxta morem illius temporis perdurabat annus ab Incarnatione 1148 ad usque 25 diem Martii. Numquam enim Raymundus seipsum Dertosae Marchionem dixit, nisi post 

occupatam eam urbem, quod postremâ die Decemb. anni 1148 accidit. Ab eo ergo tempore usque ad annum 1151 quo consecratus est Gaufredus primus Dertosae episcopus, remansit haec ecclesiae Tarraconensi súbdita velut suburbana parrochia. Quod ideo monuimus, quoniam historici plures, praesentis cartae notitiâ carentes, praedictum Dertusensis ecclesiae parrochialem statum negaverunt." 

Quoniam ad celsitudinem principum specialiter spectare videtur de temporalibus bonis, quae divina clementia temporaliter illis habenda concedit, ecclesiam Dei dotare, atque honorificè ditare; idcirco ego R. Berengarii, Barchinonensium comes, Aragonensium ac Dertosae princeps et Marchio, concedo Domino Deo, et ecclesiae sanctae Dei Genetricis (genitricis) Mariae, quae condam apud Dertosam celebris sedes pontificalis fuit habita, et erit deinceps divinâ praestante clementiâ; et tibi, Bernarde, Tarraconensis archiepiscope, ejusdemque civitatis Dertosae, concessione romani pontificis, episcope, tuisque successoribus episcopis, in eadem civitate Dertosâ substituendis, omnes decimationes, et primitias christianorum habitantium et laborantium in territorio totius episcopatus Dertuosae, et omnes decimationes decimarum sarracenorum habitantium et laborantium in omni episcopatu Dertosae. Praeter hoc concedimus supradictae ecclesiae, et tibi omnia praedia, et possessiones quae major meschida sarracenorum ejusdem civitatis hactenus habuit; et II. furnos in eadem civitate, unum ad opus canonicorum, et alterum ad mensam pontificis. = Anno ab Incarnatione Domini M.C.XLVIII.

Sig+num Raymundi comes. 

Sig+num Guillelmi Raymundi Dapiferi. 

Sig+num Geraldi de Rupiano.

Sig+num Otonis.

Sig+num Raymundi de Podio alto.

Sig+num Bertrandi de Merola.

Sig+num Guillelmi de Castro vetulo.

Sig+num Arberti fratris ejus.

Sig+num Bernardi de Castelleto.

Bernaldus Vieja, qui hoc rogatus scripsit die annoque praefixo. 

Donatio loci Vallis clarae, qui prius dicebatur Abincabacer, facta à Raymundo Berengarii, comite Barch. abbati et monasterio Montis Flabonis (*). 

(*) Fundatum fuit monasterium hoc Flabonis montis (Flabemont) in dioecesi Tullensi (de Toul) in Galliâ Belgicâ anno 1132 à Widone de Acrimonte (Agramunt), comprobantibus Hugone comite Vadani-montis et Adelinâ de Burgundiâ ejus uxore, à quibus ipse Wido locum in feudum tenebat. Posita haec abbatia, filia Bellae-vallis in Argona, mater et ipsa Bonifageti et Stivagii, duabus ab oppido Marchia, totidemque a thermis Borbonae leucis, lepidum in agro feracissimo situm habet. Quieti ac paci novorum indigenarum providendi gratia Henricus Tullensis episcopus anno 1140 sancivit, ut tam illis quàm eorum posteris res indultae, perpetuò firmae et inconvulsae remanerent. Largitus quidem est anno 1161 quidquid juris habebat in ecclesiâ S. Juliani, infra cujus términos est abbatia: dedit insuper anno sequenti ejusdem ecclesiae décimas. Pluribus summis pontificibus, scilicet Eugenio III. Clementi III et Honorio III privilegia huic monasterio concedere, bonaque confirmare placuit. Plures etiam alii Tullenses pontífices, nempe Petrus de Brixeio, Odo de Vadano-monte, Reginaldus de Senlis, Thomas de Bourlemont beneficentiae suae eximia specimina exhibuerunt. Horum ceterorumque benefactorum chartas et privilegia publici juris fecit abbas Stivagii Annal. t. I. prob. col. DXLVI. et seq. V. Gallia Christ. t. XIII. col. 1133 seq. 

EX ARCH. ECCL. DERTUS. 

In Domine Dei Patris omnipotentis. Ego Raymundus (**), comes Barchinonensis, princeps Aragonensis, et Tortosae marchio, 

(**) Post Ranimirum monachum (Ramiro II el monje), finitâ serie Aragoniae regum, qui ab Eneco Arista per viros descenderant, ad Petronilam Ranimiri filiam jus regni devenit, uxorem hujus Raymundi Berengarii, comitis Barchinonensis, qui Aragonum non rex, sed princeps quoad vixit vocatus est, cum Petronila reginae nomen et dignitatem retinuerit. V. Zurita Annal. lib. II. cap. I. 

ob remissionem meorum peccaminum, et salutem animae meae, et parentum meorum, dono et offero Domino Deo, et sanctae religioni, et ordini de praemonstr. et ipsi cenobio Sanctae Mariae Flaboni Montis, atque ipsius abbati venerabili Stephano (*), fratribusque ibidem Deo servientibus, praesentibus et futuris, locum ipsum qui antea dicebatur Abincabacer, nomine meo, et jussu et consensu Domini Raymundi Berengarii, comitis Barchinon. regnique principis Aragonensis, et gloriossimi * nitoris Ispaniae, vallem claram, décimas cum omni término, honore, et circuitu eidem loco pertinentibus. 

Praedictam verò donationem pro mea devotione facio, ut praedicti cenobii fratres construant et aedificent ibi in honore Dei ecclesiam et abbatiam, et cum beneficio meo, et aliorum bonorum hominum; et ibidem oratoria et loca sanctissima construant pro servitio Dei, et fidelium animarum salute. 

(*) Stephanus hic eductae à Bella-valle coloniae à Philippo abbate datus est dux et pater. Hic ab Henrico Tullensi episcopo res monasterii ratas haberi sategit ann. 1140. Obtinuit ann. 1148 ab Eugenio III collatarum possessionum approbationem. Parochialem ecclesiam S. Juliani, in qua sita est abbatia, ann. 1161 consecutus est a praefato Henrico praesule, qui postero anno decimas ejusdem ecclesiae, à Petro milite S. Juliani traditas, ex intuitu duarum ipsius proneptum, quae apud Flabonis montem religionis susceperant habitum, episcopali auctoritate fulsit. Ab ipso enim monasterii exordio in vicino parthenone Deo se consecrarunt tot virgines, ut aedes ampliare necessum fuerit. Praedia banni *Xersel partim pretio comparata, partim est liberalitate Theodorici de S. Elpidio accepta, episcopali auctoritate monasterio adnecti curavit ann. 1179. Haec et alia ejus gesta narrant scriptores Galliae christianae (loc. laud. col. 1134.). Extremum diem obiit ann. 1180 clarus meritis. 

Et monasterium quod fuerit ibi aedificatum, habeat et possideat praedictum locum cum omnibus suis pertinentibus haereditario jure... ad fidelitatem et servitium Dei in saecula saeculorum. Si qua autem persona praesentem donationem infringere, vel disrumpere temptaverit, nil proficiat, sed duplâ compositione solutâ, iram Dei incurrat, et in inferno inferiori cum Judâ traditore damnatus perpetuae subjaceat morti. Et haec donatio insuper omni tempore firma stabilisque permaneat. Facta carta VII. calend. Maii, stante domno Raymundo comite jam dicto in Podio de Garden cum militiâ suâ in obsidione Ilerdae, anno Dominicae Incarnationis M.C.XLVIIII. in prasentiâ subscriptorum hoc videntium et audientium. 

Sig+num Raymundi comes.

Sig+num Bernardi Tarrach. archiepiscopi.

Sig+num Guillelmi Raymundi Dapiferi.

Sig+num Bernardi de Bello loco. (Belloch) 

Sig+num Raymundi de Podio alto.

Sig+num A. Mironis comitis Palearensis. (Pallars, y Pallas)

Sig+num Pontii Scriptoris.

Sig+num Guillelmi de Castro vetulo.

Sig+num Nathalis (Nadal) subdiachoni, qui jussu Domini comitis hoc scripsit. 

Magistri ordinis hospitalis S. Johannis in Jerusalem, ad fratres suos Dertusae residentes, epistola, quâ eos ad servanda episcopo Dertusensi jura hortatur (a). 

(a) Hujus epistolae nec autographum, nec integrum exemplar nacti sumus: quoniam autem plura alia instrumenta super hac controversiâ templarios inter et episcopum Dertusensem hic attulimus, praesenti locum dare voluimus, quod ad rem licet mancum ut puto, haud parum conducit. 

EX ARCH. ECCL. DERTUS. 

R. pauperum Christi hospitalis Jerusalem humilis minister, P. Umberti, et ceteris fratribus, qui cum eo sunt clericis, et conversis, salutem in Christo. De oratorio S. Johannis de Campo, et Cimiterio, quae prope Tortosam habemus, per obedientiam vobis mandamus, ut quod archiepiscopus Tarrachonens. et comes Barchinonens. et G. Raymundi Dapifer, vel duo ex istis simplici testimonio vobis faciendum esse dixerint vel verbo, vel scripto, vos inde sine cunctatione faciatis. Praeterea parrochianis episcopi poenitentiam non detis, nec excommunicatos suos vivos aut mortuos recipiatis. Quòd si quis excommunicatum scienter receperit, sciat qudò pro fratre hospitalis cum amplius non habebimus. Praeterea de nuptiis parrochianorum suorum, sive de ceteris, quae ad jus parrochiale pertinent, salvo privilegiis romanae ecclesiae sanè intellectis, vos non intromitatis. 

Raymundi, comitis Barchinon., epistola ad archiepisc. Tarraco., et Guillelmum Dapiferum data, quâ eos hortatur ut controversiam de campo S. Johannis, inter 

episcopum Dertusens. et fratres templarios agitatam, dirimant, et componant. 

EX ARCH. ECCL. DERTUS. 

R. comes Barchinonensis, venerabili amico B. Dei gratia Tarrachonensi archiepiscopo, et G. Raymundi Dapifero, salutem. Rogando vos moneo ut visis his litteris conveniatis episcopum Dertusensem, et P. Umberti, et alios fratres hospitalis, qui sunt apud Emposta, et diffiniatis inter illos contentionem illam, quam habent de ecclesia et de terris S. Johannis; et dicatis veritatem inde sicut vidistis, et audistis, et etiam fecistis. 

Et ego pono hoc negotium totum in vobis, ut quidquid vos inde dixeritis, ratum habeam et firmum inter eos. Avete, et hoc ita perficite. 

Adriani papae IV bulla in favorem ecclesiae Dertusensis. 

EX ARCH. ECCL. DERTUS. 

Adrianus episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis universis clericis, et laicis per Dertusensem episcopatum constitutis, salutem et apostolicam benedictionem. 

Ad hoc supernae miseratio Deitatis vos de diversis mundi partibus congregavit, ut confiteamini nomini sancto ejus, et talia studeatis semper pietatis opera exercere, quòd omnipotens Deus, qui vocavit vos de tenebris in ammirabile lumen suum, in vestris debeat delectari. Inter omnia autem opera sanctitatis nichil est unde Dominum magis propitium et placatum vobis reddere valeatis, quàm si ecclesiasticas personas, et religiosa loca diligere, et eis studueritis sua jura illibata, et integra conservare. Inde utique est quòd universitati vestrae per apostólica scripta mandamus, monemus, et exhortamur in Domino, atque in peccatorum remissionem vobis injungimus, ut venerabili fratri nostro Dertusensi episcopo, quem nos tamquam virum honestum et religiosum debitâ benignitate suscepimus, et sincerae charitatis brachiis amplexamur, omnimodam obedientiam, ac reverentiam impendatis, et ecclesiam Dertusensem, quae quantò magis rudis, et novella plantatio, tantò amplius fidelium christianorum solatiis indiget, adjuvare, honorare, diligere, ac manutenere omnino studeatis; et praedicto fratri nostro episcopo decimas, primitias, oblationes, defunctiones, et cetera jura ecclesiastica sine aliqua contradictione reddatis. Quatenus per haec, et per alia bona opera, quae Domino auxiliante feceritis, inmarcessibilem coronam acquirere, et ad triumphalia castra regis aeterna possitis divinâ suffragante gratiâ pervenire. Praeterea vos nosse volumus, nos tam decimas, quàm omnia parrochialia jura de insulâ S. Laurentii Januensium praefato episcopo et ecclesiae Dertusensi auctoritate apostolicâ reddidisse (a). Si quis verò ea, vel alia jura sua ipsi auferre praesumpserit, eum excommunicandi eidem episcopo liberam concessimus facultatem. Dat. Beneventi XIII cal. April.

(a) Insula haec magni et nominis et praetii, ex Iberi fluentis ante Dertosam relicta; quae modò mutato ejus fluminis alveo evanuit. Porro Raymundus Berengarii, comes Barchinon. illius decimas Januensibus concesserat, seu veriùs ecclesiae S. Laurentii Januensium, in grati animi testimonium, ob acceptum ab illis auxilium in Dertosae expugnatione. Postea tamen Januenses ipsi, Raymundi munificentiam imitaturi, Dertusensi ecclesiae restituere, idque sub sedis apostolicae approbatione voluerunt.

Adrianus papa IV ecclesiam Dertusensem sus apostolicae sedis protectione suscipit, ejusque statuta, et possessiones confirmat (b).

(b) Hanc bullam vulgatam reperies in Hisp. sacra T. XLII. p. 303, typorum tamen aliisque mendis faedatam. Maluimus ergo ad autographi fidem iterum describere.

EX AUTOGR. IN ARCH. ECCL. DERTUS.  

Adrianus episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Gaufrido Dertusensi episcopo, ejusque successoribus, canonicè substituendis, in perpetuam memoriam. Cum ex injucto nobis a Deo apostolatus officio, quo cunctis Christi fidelibus, auctore Domino, praeeminemus, singulorum paci, et tranquilitati debeamus intendere; praesertim pro illorum quiete oportet nos esse sollicitos, qui pastorali dignitate sunt praediti, et ad officium pontificale promoti. Nisi enim nos, eorum utilitatibus intendentes, ipsorum jura, in quantum, Deo permittente, possumus, integra conservemus, et auctoritate apostolicâ eos ab iniquorum hominum incursibus defendamus; de illorum salute non vere poterunt esse solliciti, qui sibi ad regendum, Domino sunt disponente commisi. Ea propter, venerabilis in Christo frater Gaufride episcope, tuis justis postulationibus gratum impertientes assensum, te, et Dertusensem ecclesiam, cui Deo auctore praeesse dignosceris, sub beati Petri, et nostrâ protectione suscipimus, et praesentis scripti privilegio communimus. In primis siquidem statuentes, ut in ipsâ ecclesiâ ordo canonicus, qui secundum Deum, et beati Augustini regulam, et consuetudines ecclesiae Sancti Ruphi ibidem noscitur institutus, perpetuis temporibus inviolabiliter observetur. Praeteres quascunque possessiones, quaecunque bona eadem ecclesia in praesentiarum justè, et cononicè possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino, poterit adipisci, firma tibi, tuisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Granatellam (La Granadella; Tarragona, a 18 km a pie; no la de Lérida), Fabarium (Fabara, Favara, pasa el río Matarraña, provincia de Zaragoza, está a unos 65 km a pie) cum pertinentiis suis, et ea, quae praedicta ecclesia in Bitem (Bítem; a 5,6 km a pie, o en piragua), et in Anasteth (*NE) possidet. 

(N. E: “En los primeros momentos después de la conquista consta otra algezira conocida como Astet, o Anastet, un topónimo que se ha conservado y designa una partida situada en el norte del municipio, a la izquierda del Ebro, limítrofe con Rasquera y Miravet, en un pronunciado meandro. Islas fluviales en el bajo Ebro en época medieval (siglos XII y XIII) Helena Kirchner y Antoni Virgili ISSN 2095-9747 núm. 22, 2021, pp. 27-55)

Quaecunque etiam venerabilis frater noster Bernardus Terraconensis archiepiscopus in decimis, primitiis, oblationibus, et defunctionibus, assensu comprovincialium episcoporum, et illustris viri Raymundi, comitis Barcinonensis, tibi noscitur concessisse, et annuum redditum centum Bizantiorum (moneda besante, besant, de Bizancio), quos idem comes pro indumentis canonicorum concessit tibi, et per te ecclesiae tuae, nichilominus confirmamus. Decimas insuper omnium rerum ipsius episcopatus, quae decimari debent, primitias, et omnia ecclesiastica jura praefatae ecclesiae ex integro concedimus, et auctoritate apostolicâ roboramus; statuimus quoque, ut episcopalis sedes Dertusae habeat, et quietè possideat omnes términos sui episcopatus, sicut melius umquam aliquis rex tempore sarracenorum regnum Dertusae possedit, vel possidere debuit. Sancimus autem, ut ipsius ecclesiae canonicâ tibi, tuisque successoribus debitam obedientiam, et reverentiam promittant et exhibeat, atque professionem faciant. Decernimus etiam, ut in memoratâ ecclesiâ nullus in episcopum eligatur, nisi canonicus, et canonico habitu indutus, religionis amator, et litteris eruditus, qui gregi sibi commisso et praeesse noverint pariter, et prodesse. Administratione verò jam dictae ecclesiae personae administrationes sibi creditas, non quasi haereditario jure possideant, sed ad arbitrium episcopi, et fratrum, aut in claustro resideant, aut alias administrationes cum obedientiâ sine contradictione suscipiant. De coetero statuimus, ut hospitali pauperum Christi, quod ad communem indigentium utilitatem constructum est, tam episcopus, quàm canonici Dertusensis ecclesiae de omnibus possessionibus, et reditibus suis decimas cum integritate persolvant. Prohibemus quoque, ut nulli ecclesiasticae, vel seculari personae liceat, nisi auctoritate nostrâ munita fuerit, in toto Dertusensi episcopatu absque tuâ, et successorum tuorum licentiâ ecclesias construere, vel constructas possidere, vel parroquialia sibi jura usurpare. Si quis autem parroquianus tuus, possessiones, et bona saepae dictae ecclesiae minuere, vel auferre praesumpserit, seu in aliquo excesserit, unde sit excommunicationis vinculo innodandus, liceat tibi auctoritate nostrâ cum usque ad condignam satisfactionem canonicâ sententiâ coercere. Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat supradictam ecclesiam temerè perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare; sed illibata omnis, et integra conserventur eorum, pro quorum gubernatione, et sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura, salvâ sedis apostolicae auctoritate. Si qua igitur futurum ecclesiastica, secularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens contra eam temerè venire tentaverit; secundò, tertiòve commonita, nisi praesumtionem suam congruâ satisfactione correxerit, potestatis, honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetratâ iniquitate cognoscat, et à sacratissimo corpore, et sanguine Dei, et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus, sit       pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum judicem praemia aternae pacis inveniant. Amen, amen, amen. 

Ego Hadrianus, catholicae ecclesiae episcopus.

Ego Guido, presbyter cardinalis tit. Sancti Chrysogoni. 

Ego Haubaldus, presbyter cardinalis tit. Sanctae Praxedis. 

Ego Ymarus, Tusculanus episcopus.

Ego Centius, Portuensis, et Sanctae Ruffinae episcopus.

Ego Odo, cardinalis diaconus Sancti Georgii ad velum aureum.

Ego Guido, diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Porticu.

Ego Hiacintus, diaconus cardinalis Sanctae Mariae in Cosmydyn. 

Ego Odo, diaconus cardinalis Sancti Nicolai in carcere Tuliano.

Ego Bernardus, presbyter cardinalis tit. Sancti Clementis.

Ego Octavianus, presbyter cardinalis tit. Sanctae Ceciliae.

Ego Gerardus, presbyter cardinalis tit. Sancti Stephani in Coelio Monte.

Ego Henricus, presbyter cardinalis tit. Sanctorum Nerei, et Achillei. 

Ego Joannes, presbyter cardinalis tit. Sanctorum Silvestri, et Martini. 

Dat. Beneventi per manum Rolandi, sanctae romanae ecclesiae presbyteri cardinalis, et cancellarii, decimo tertio kalendas Aprilis, indictione IIII. Incarnationis Dominicae anno millesimo centesimo quinquagesimo quinto, pontificatus vero Domini Hadriani papae quarti, anno secundo (a) loco sigi+lli pendentis. 

(a). Cum Adrianus hic pontificatum ceperit die 3. Decemb. ann. 1154, videbitur fortasse alicui non bene conguere annum sui pontificatus secundum cum die 20 Martii anni 1155. Sed sciendum est morem tunc fuisse annos ab Incarnatione Domini, die scilicet XXV. Martii, supputandi, et quidem completè et posticipatè, ut ajunt; quo fit ut annos 1155 ad usque XXV. Martii 1156 perduraret. Unde XX. dies ejusdem mensis et anni verè ad annum secundum illius pontificatus spectabat, atque ad indictionem IV. 

Adriani papae IV ad Raymundum Berengarii, comitem 

Barchinonens. epistola, super dotatione ecclesiae Dertusensis, et aliis rebus. 

EX ARCH. EJUSD. ECCL. 

MONITUM. 

Hanc epistolam idcirco publici juris facere decrevimus, tum quia nullus eam quod scimus protulit, tum quoniam epistolae item ineditae Raymundi comitis occssionem praebuit. Illam hunc annum dedimus, quoniam licet anni nota careat, eodem tamen loco et die data est, quo praecedens ipsius papae bulla. Descripsimus autem, ut candidè fateamur, non ex autographo, quod nullibi reperire hucusque licuit, sed ex exemplari vetusto, haud parvae fidei et auctoritatis. 

“ Adrianus episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio nobili viro R. Barchinonensi comiti, salutem et apostolicam benedictionem. Catholicorum principum est, et eorum qui Deum habere desiderant in suis actibus adjutorem, pía, et religiosa loca diligere, ac ea bonis temporalibus, ut aeterna in futuro percipiant, ampliare. Inde est quod nobilitati tuae per apostolica scripta mandamus, quatinus Dertusensem ecclesiam, quae religionis, et honestatis habitu decoratur, bonis tibi a Deo collatis dota...  

(certe dote afficias), et tanta ei juxta promissionem tuam beneficia largiaris, ex quibus tam episcopus, qui ibidem ministrat assiduè, quàm XX. fratres in conventu, qui pro te Deum valeant exorare, sufficienter necessaria corporis, et vitae habeant alimenta, sufficientem quoque locum ad aedificandam ecclesiam, officinas canonicorum, et domos in usus episcopi eidem ecclesiae pro animae tuae salute concedas. Quod si nolueris effectu operis prosequente complete, ei ad claustrum suum licentiam dabimus redeundi. In castellis autem supernâ tibi miseratione concessis, meschitas cum possessionibus, quae prius sarracenorum fuerant, ecclesiae Dertusensi cum integritate restituas, ex quibus vitae necessaria sacerdotibus valeant ministrari. Noverit quoque nobilitas tua, et omnes memorati episcopi parrochiani nos tam decimas, quàm omnia parrochialia jura de insulâ Sancti Laurentii Januensium praefato episcopo, et ecclesiae Dertusensi auctoritate apostolicâ reddidisse. Quae si quis auferre presumpserit, ipsum excommunicandi eidem episcopo liberam concessimus facultatem. Te quoque coadjutorem super hoc habeant, et omnibus modis defensorem. Ad haec magnificentiae tuae praesentium significatione injungimus, ut quod de ecclesiâ Sancti Joannis, cimiterio, et campo tu et G. Raymundi Dapifer tuus in veritate novistis, hoc idem pietatis intuitu, et religionis amore venerabili fratri nostro Terrachonensi archiepiscopo verbo, vel scripto, quia partes inter se taliter convenerunt, firmiter astruatis. Praeterea strenuitatem tuam rogamus, monemus et exortamur attentius, ut ipsum episcopatum, quem pro tuorum venia delictorum construere incepisti, more bonorum, et nobilium principum amplificare studeas, atque à tam laudabili et digno proposito usque ad consummationem nullâ ratione desistas. Datum Beneventi XIII. kal. Aprilis.”

 

Litterae Raymundi Berengarii, comitis Barchinonens., ejus nominis IV, ad Adrianum papam itidem (ibidem) IV. 

EX EXEMPL. VETUSTO MEMBRAN. IN ARCH. ECCL. DERTUSENS.

Venerabili domino, et patri suo dilectissimo, christianae religionis Dei gratiâ summum apicem obtinenti, sanctitatis ejus homo miles, et servus R. comes Barchinonensis, et princeps Aragonensis, totius salutis summam, ac totum totum seipsum. 

In adquisitione Ilerdensis et Dertusensis ecclesiae laborem ac sudorem nostrum partim oculis vestris vidistis (a: Forte Adrianous in Hispaniam venerat, circa ann. 1148 ac sequenti, quibus Dertosa et Ilerda urbes captae sunt.) 

non visa relatione percepistis. Hoc autem opus Dei, non nostrum fuisse, et scimus, et credimus; ipsa quoque ad honorem, ac servitium (Dei), et ad augmentationem sanctae romanae ecclesiae addita esse gaudemus. Nos siquidem plurimis occupati negotiis, cum ad aedificationem ecclesiarum plenariè sufficere nequeamus, pro constitutione, et institutione, seu informatione Dertusensis ecclesiae, sanctae majestatis vestrae prostrati pedibus, etsi non corporali praesentiâ, mentali quâ possumus humilitate, obnixè supplicamus, ut in quibus vobis visum fuerit, et benignitati vestrae celsitudinis Dertusensis episcopus exposuerit, praefatae ecclesiae post Dominum primum vos fundamentum ponatis. Contentionis de Campo Sancti Johannis inter episcopum Dertusensem, et hospitalarios planam ac indubitabilem discussionem vobis annuntiamus; quod archiepiscopus Tarraconensis, et Guillelmus Raymundi missi à nobis donaverunt medietatem campi illius ad necessitates pauperum Christi adventium in civitatem, et transientium, sive ibidem infirmantium; alteram medietatem ad cimiterium Dertusensis sedis (a): hoc idem, si vos jusseritis, juramento probare parati: et nos ita concedimus. De quibus prolixè vobis scribere supervacaneum duximus: de revelatione scilicet B. Ollegarii (b) olim patris vestri (c):

 

(a) Incertum quo die et anno latum sit hoc judicium; unde et nos hujus et praecedentis cartae epocam determinatam haberemus. Extat certe Guill. Raymundi Dapiferi fides de hujus judicii prolatione, quam hoc eodem anno dedit; ast de tempore lati judicii silet.  

(b) Forte miraculum indigitat ad S. Ollegarium spectans, qui recens vitâ functus erat.

(c) Hinc certissimè liquet hanc epistolam ad Adrianum papam IV. directam. Nullus quippe pontifex toto vitae Raymundi comitis tempore sedem romanam tenuit, cujus S. Ollegarius pater dici posset, nisi hic Adrianus, qui monasticam vitam in domo S. Ruphi Avenione professus fuerat, quo tempore S. Ollegarius ibidem abbatis munere fungebatur ab anno circiter 1110 ad 1116.

de episcopis ecclesiarum vestrarum, quae sunt in partibus nostris, per vos ad religionem informandis: de quaerimoniâ, quam habemus adversus episcopum Pampilonensem: de praecibus, quas per archiepiscipum Ebredunensem, per episcopum Forojuliensem, per nuntium nostrum magistrum Seguinum, et per litteras nostras paternitatis vestrae sublimitati destinavimus. De his inquam, et de aliis multis, quae hic non apponimus, praedicto Dertusensi episcopo, consilii nostri secretario intimo, melius quam nos vos ipsum novistis (a: Uterque scilicet pontifex monasterium S. Ruphi Avenion. simul incoluerat.), sicut nobis credere poteritis. Item, itemque valeat sanctitas vestra. Servet vos Deus per tempora longa.

Donatio loci de Abincabacer, quam fecit Fredericus, prior ecclesiae S. Mariae ejusdem loci, de consilio abbatis et fratrum Montis Flabonis, ecclesiae Dertusensi.  

  

EX ARCH. ECCL. S. MARIAE DERTUS. 

MONITUM. 

Donaverat Raymundus, comes Barchinon. hunc locum de Abincabacer abbati et fratribus Montis Flabonis ord. praemonst. anno 1149; ea conditione ut monasterium et abbatiam sui ord. ibi construerent. Quod cùm praestare nequirent aut nollent, ipsi fratres illum locum ecclesiae Dertusensi dederunt praesenti instrumento; quam rem idem comes confimavit anno sequenti, ut infra adnotabimus.

Quoniam fidelium donationes ecclesiae semel traditae in secularem donationem nullatenus debent postea redigi; eâ auctoritate muniti, signo sanctae + hanc cartulam corroborantes, tam vivorum praesentiae, quàm futurorum posteritati scripto commendare curavimus: quòd ego Fredericus, prior S. Mariae de Valle Clara (a: Is ipse locus est qui primùm dicebatur Abincabacer), et communicato consilio dompni Stephani abbatis Flabonis Montis, et fratrum nostrorum, litteris ejusdem abbatis nobis significato; sic, inquam, ego Fredericus, divinae pietatis,  et ecclesiasticae religionis intuitu, dono Deo, et ecclesiae S. Mariae Dertusensi, et tibi, Gaufride, et successoribus tuis, et canonicis inibi Deo servientibus, praedictum locum de Valle Clara, qui antea Abincabacer dicebatur. Hunc praenominatum locum cum omnibus pertinentiis suis, sicut comes Barchinonensis ipsum nobis donavit, sine fraude, sine dolo, sicut melius dici vel intelligi potest, arare (f. à jure) nostro alienantes, tradimus in dominium et potestatem jam dictae ecclesiae Dertusensis, ut ipsa saepe dictum locum teneat integriter, et in perpetuum jure ecclesiastico possideat. Actum est hoc VI. calend. Januarii anno ab Incarnatione Domini M.C.LVIII. 

Sig+num Friderici, prioris de Valle Clara, qui hoc donum feci, firmarique rogavi. 

Sig+num Johanis conversi. 

Sig+num Dominici clerici. 

Sig+num Geraldi de Salvanieto. 

Sig+num G. Aymerici. 

Sig+num G. Malloni. 

Sig+num Bernardi de Sancto Poncio.

Sig+num Raydulfi de Nives.

Sig+num Johanis Ricardus, qui hanc chartam scripsi die et anno ut supra. 

Donatio loci de Abincabacer ad ecclesiam Dertusensem.

EX ARCH. ECCL. DERTUS.

In nomine Domini nostri Jesuchristi, signo sanctae + hanc cartam corroborantes, tam vivorum praesentiae, quàm futurorum posteritati notificamus: quòd ego Raymundus comes Barchinonensis, princeps Aragonensis, Ilerdae ac Dertusae Marchio locum Dabincabacer (d'), quem prius donaveram Stephano, abbati Montis Flabonis, et fratri Frederico canonico suo (a), cum jam dictus locus ad institutionem sui ordinis, Prati, scilicet, Monstrat, per eos informari non possit, amonitione et rogatu ipsorum inde prorsus abeuntium. Sic inquam ad honorem Dei, et ad laudem nominis ejus, ut divina scilicet ibi officia celebrentur, sic dono Deo et ecclesiae S. Mariae Dertusensi, et G. ejusdem dicto episcopo, et canonicis inibi Deo servientibus, eorumque successoribus, praedictum locum plenariè et integrum, sicut melius dici vel intelligi potest, et sicut donaveram ipsum prius saepe dictis fratribus Montis Flabonis. Factum autem hoc apud Oscam (Huesca, Osca, Oscha, etc) IIII. nonas Januarii, anno ab Incarnatione Domini M.C.LVIII. 

Sig+num Raymundi comes.

Sig+num Bernardi, Tarraconensis archiepiscopi, salvo jure Tarraconae ecclesiae. 

Sig+num Frederici, qui hoc donum firmo et laudo, et ab aliis firmari rogo. 

Sig+num A. de Turre rubea. (Torroja, Torre roja)

Sig+num Guillelmi Castri vetuli. 

Sig+num Mir de Luzan. 

Sig+num Guillelmi de Cerveria. (Cervaria, Cervera)

Sig+num Raymundi de Mulnels. (Mulnells)

Ego R. Tarraconensis ecclesiae presbyter canonicus, subscribo. 

Sig+num Johannis diachoni, et scribae comitis, qui hanc scripsit die et anno quo supra. 

(a) Facta fuerat haec donatio anno 1149, ea conditione ut ibi monasterium ordinis praemontratensium construerent: quod cum praestare nequivissent, et ipsi fratres prius ecclesiae Dertus. donaverunt, ut in praecedenti instrumento patet, quod modò Barchinonensis comes confirmat. 

Consecratio eccl. S. Valentini in comit. Bisuldun. (a: Ex autograph. in reg. arch. Barcin.).

Anno Dominicae Incarnationis M.C.LXVIII. regnique regis Ledovici Junioris (rey de Francia, Ludovico, Luis, Lois, Loys junior) XXXII. XV. calendas Decembris venit dompnus Poncius, Dei dignatione Dertusensis episcopus, et abbas Sancti Johannis, jussu et praecibus venerabilis Guillermi Gerundensis episcopi ad consecrandam ecclesiam in honore Sancti Valentini martyris et presbyteri, quae sita est in comitatu Bisuldinensi (comtat de Besalú) in parrochia Sancti Christophori de Beget, in Villare de Arça, quam incolae loci illius suis eleemosynis et laboribus aedificaverunt. Constituit vero praedictus episcopus, et sub vinculo anathematis posuit, ut nulla persona magna vel parva audeat praedictam ecclesiam violare, nec aliquem ad eam confugientem, vel aliquam rem inde violenter abstrahere. Et quisquis aliquid de suis facultatibus divino instinctu ad luminaria concinanda, vel ad necessaria ejus ecclesiae donare voluerit, ei de injunctâ sibi poenitentiâ XV. dies misericorditer relaxat. Praedictus vero episcopus, abbas Sancti Johannis, et abbas Campi rotundi (Camp redó, Camprodon) dederunt Deo, et Beato Valentino quantum infra parietes continetur ecclesiae: =  Poncius, Dei dignatione Dertosensis episcopus subs + cribo. =

Sig+num Petri, abbatis Campi rotundi. =

Bissullunensis probat... atque sacerdos. = 

Sig+num  Vincentii diachoni, qui haec scripsit die et anno quo supra. =

Donatio Raymundi de Munels, fratris D. Poncii, episcopi Dertusensis, de quibusdam domibus et terris, sub certis conditionibus, et praecipuè, ut fiat convivium in anniversaria qualibet sui obitus die.  

EX AUTOGR. IN ARCH. ECCL. DERTUS.

Quoniam ea quae scripta notantur, melius memoria comendantur; ideoque in Dei nomine notum sit omnibus hominibus praesentibus, et futuris, quod ego Raymundus de Munels bono corde, et gratuita voluntate pro amore Dei et ad laudem sancti nominis sui, et propter pro remedium animae meae, et parentum meorum offero, dono, et in praesenti trado, atque concedo Domino Deo et Dertusensi ecclesiae Sanctae Mariae, et vobis Poncio episcopo, omnique conventui, cunctisque clericis ibidem Deo servientibus nunc et in perpetuum, illas nostras domos quas habeo in civitate Illerdae in parrochiâ Sancti Johannis de Platea; quae affrontat de duabus partibus in carrariis (carraria, carrera, carrer, calle, calles), et de tertia in domibus Bernardi de Tarrega, et de quarta vero parte in domibus Petri Galabrun, et Raymundi de Lileto. Iterum vobis dono, et offero alias domos quas habeo similiter in villa Illerdae juxta portam ferrizam de Zuta (zuda) in parrochia Sancti Andreae; quae affrontat de una parte in domibus praedictae ecclesiae Sanctae Mariae, scilicet Dertosae, et de tribus verò partibus in carrariis publicis. Adhuc dono et trado vobis quantum in praesenti habeo et teneo de illa haereditate quae fuit de Avulit Alchata sarraceno, scilicet terras et vineas ad ipsam Roal; excepto hoc quod jam ibi dedi ad Raymundum de Aragone et ad Petrum de Bordel. Et dono vobis illam meam Almuniam de Feraosa cum omnibus terminis suis et pertinentiis. Et cum hoc, quod praedicta Almunia habet in Fontaneto; et affrontat illa Almunia de una parte in termino illius turris Jerosolymitani hospitalis, et de alia in termino turris de Abinatea, et de alia vero parte in termino ipsius turris de Monte Leone, sicut ab hiis omnibus supradictis terminis et affrontationibus includitur et terminatur cum exitibus et ingressibus suis, et omnibus sibi pertinentibus, cum omni ejus integritate dono atque concedo Domino Deo, et Dertuensi (Dertusensi) ecclesiae Sanctae Mariae, et clericis ibidem Deo servientibus francum et liberum per cuncta saecula. Et cum hac praesenti carta donationis de meo proprio jure et dominio in potestate praenominatae ecclesiae Dertosae, et Poncii episcopi, et ejus canonicorum totum hunc supradictum honorem ad integrum trado atque delibero ad tenendum et ad possidendum sine vinculo, et contrarietate ullius hominis et foeminae. Sub tali autem conditione, quod post obitum meum episcopus et presbyteri ejusdem ecclesiae, et omnes alii presbyteri comorantes in villa Dertosae, faciant annuatim meum anniversarium, et pro animâ meâ et parentum meorum atque omnium fidelium defunctorum in tali die in qua anima recederit à corpore meo semper celebrent omnia divina officia defunctorum; et omnes clerici et pauperes illius civitatis Dertosae reficiantur in illa die de expletis et redditibus praedicti honoris; quod verò superavit illius, in commune commodum illius ecclesiae, et conventus revertatur. Insuper volo, atque dispono, quod si praedictus Poncius frater meus ejusdem ecclesiae episcopus mihi supervixerit, ille teneat in omnibus diebus suis et possideat omnem illum supradictum honorem ad integrum, et in die mei anniversarii faciat meum convivium sicut superius est scriptum annuatim. Post obitum vero suum, teneat totum ipsum honorem ille qui mensam canonicorum tenuerit Dertusensis ecclesiae, et qui anniversarium meum, et convivium sine omni dubitatione semper faciat. Sed episcopus et canonici Dertusensis ecclesiae habeant solummodo hospitium in praedictis domibus cum suis propriis expensis. Expleta et redditus illius honoris semper in potestate perveniant illius qui tabulam canonicorum obtinuerit, et meum servitium supradictum perficiet; et ita sit semper sine omni servitute remota. Omnia verò supradicta mihi adveniunt per aprensionem et adquisitionem. Et ero inde semper praedictae ecclesiae legalis auctor et defensor contra omnes homines et foeminas. Et ego Poncius episcopus cum assensu, et voluntate totius conventus nostrae ecclesiae laudo et concedo tibi Raymundo de Munels, quod in diebus tuis habeas hospitium in praedictis domibus quotiescumque in villâ Illerdae venies cum tuis propriis expensis; et in singulis annis dum vixeris facias sensum pro illo hospitio quod tibi concedimus unum par gallinarum nostrae ecclesiae in Natale Domini. Si quis contra hanc cartam donationis ad disrumpendum venire voluerit, non ei valeat, sed in quadrum componat hoc, et postea firmum permaneat omni tempore, et tamdiu sit segregatus à corpore Christi donec dignè satisfaciat. Acta carta Illerdae tertio idus Decembris anno ab Incarnatione Domini M.C.LXXVIII.

Sig+num Raymundi de Munels, qui hoc firmat et testes firmare rogat.

Sig+num Petri Raymundi Bernardi.   

Sig+num Raymundi de Aragone.

Sig+num Petri Sancti Poncii.

Sig+num Willelmi de Favars.

Sig+num Bernardi Sancti Laurentii.

Sig+num Petri, filii Petri Raymundi Bernardi.

Sig+num Willelmi de Bar; qui hujus rei sunt testes. 

Geraldi sig+num qui hoc rogatus scripsit die, et anno praescripto, et cum rasis et emendatis in quinta decima et in vigesima prima linea. 

Celestini III breve in confirmationem omnium donationem ecclesiae Dertusens.

EX. ARCH. EJUSD. ECCL.

Celestinus episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Dertusensi episcopo (a: Erat tunc Dertusensis episcopus D. Gombaldus de Sancta Oliva) salutem et apostolicam benedictionem. Licet universorum votis, ex injuncto nobis officio teneamur adesse: fratrum tamen, et coepiscoporum nostrorum petitiones, et preces tantò benignius volumus exaudire, quantò inter alios locum obtinent digniorem, et quadam specialitate ad impetrandum suae petitionis affectum patrocinium sedis epostolicae meruerunt. Ea propter, venerabilis in Christo frater, tuis justis postulationibus inclinati, possessiones, villas, molendinas, judaeos, et omnia jura, et cemiteria, certis distincta limitibus, quae illustris memoriae Ildephonsus quondam rex, et charissima in Christo filia nostra Sanctia, illustris regina Aragonum, ecclesiae Dertusensi consideratione providâ contulerunt, sicut ea omnia justè possides, et quietè, et in autentico praedicti regis plenariè continentur, tibi, et per te ipsum Dertusensi ecclesiae auctoritate apostolicâ confirmamus, et praesentis scripsit patrocinio communimus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc nostram paginam confirmationis infringere, nec ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc atemptare presumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum. Data Laterani VII idus Augusti, pontificatus nostri anno sexto.   

Carta immunitatis concessae à Petro II, Aragonum rege, ecclesiis, et monasteriis dioc. Dertusensis.

EX. ARCH. ECCL. DERTUS.

In Dei nomine. Nos Petrus, Dei gratia rex Aragonum, comes Barchin. nobilium praedecessorum nostrorum exempla sequentes, et praeterita emendare volentes, fatemur et recognoscimus, quòd in honoribus, mansis, seu hominibus ecclesiarum, ac monasteriorum, vel locorum religiosorum totius Dertus. episcopatus nullam quaestiam, nullam exaccionem, vel forciam, nullamque demandam seu ademprivium habemus, vel habere debemus aliquo jure, vel aliqua ratione. Ut verò ipsarum ecclesiarum, ac monasteriorum, seu domorum religiosarum honores, mansi, sive homines magis tuti ac securi perpetuó habeantur, volentes et confirmantes omnia privilegia et jura à nobis vel antecessoribus nostris, vel à quibuscumque aliis ecclesiae Dertus. monasteriis et domibus religiosis Dertus. dioc. concessa, suam habere perpetuò firmitatem cum hac praesenti paginâ inviolabiliter duraturâ nobis, et successoribus nostris legem imponentes, ad honorem Dei, sanctaeque matris ecclesiae, et ob remedium animae nostrae et parentum nostrorom promittimus bonâ fide, et damus vobis, domine P. Dertus. episcope, ceterisque praelatis, personisque omnibus ecclesiasticis in episcopatus vestro constitutis, quòd nos umquam in honoribus, mansis, sive hominibus vestris, vel ecclesiarum, monasteriorum, locorumque religiosorum, quibus divinâ permitente gratiâ praeestis, nullam quaestiam, nullam forciam, seu demandam vel ademprivum aliquatenus faciemus, nec aliquid causâ Ispaniae expugnandae, vel subjugandae, vel alia quacunque ocasione exigemus, seu requiremus. 

Dat. Ilerdae XI. cal. April. per manum Ferrarii notarii nostri, et mandato ejus script. à Petro Capellano Dertusae.

S. Petri, Dei gratia regis Aragon. et comitis Barch. 

Ego R. Dei gratia Tarraconens. arch. confirmo.

S. Guillelmi Durfortis.

Ego Ramundus, Caesaraug. episcopus, hoc sig+num facio. 

Guillelmus Ausonensis episcopus. 

Petrus abbas S. Johannis.

Sigillum Berengarii Ilerdae episcopi.

Sig. Petri Barchin. episcopi. 

Ego G. Oscensis episcopus hoc signum facio. 

Sig+num Petri Urgell. episcopi. 

testes hujus rei sunt. 

Guillermus vice comes Cardonae. 

Gaufridus vice comes Rozabertino. (Rocabertino, Rocaberti) 

Guillermus de Cervaria. 

Michael de Lusia. 

A. de Alascono. 

Sancius de Antillone.

Blascus Romiri. 

R. Tulchonis de Cardona. 

R. de monte Castano. 

R. de Cervaria. 

R. Gaucerandi de Pinos. 

G. Raym. Senescalc. 

G. Danglarola. 

G. de Petra alta. (Peralta)

G. de Podio viridi. (Puigverd)

G. de... 

Artallus de Tuxano. 

A. de Palaciolo. 

Hugo de Cerviano. 

Ego Ferrarius nott. domini regis hoc scribi feci mandato ipsius, loco, die, et anno praefixis. 

Innocentii III ad templarios Empostae prope Dertusam litterae de servandis juribus episcopo debitis.

EX ARCH. ECCL. DERTUS. 

Innocentius episcopus, servus servorum Dei. Dilectis filiis commendatori, et fratribus hospitalis de Empostâ, salutem et apostolicam benedictionem. Suam nobis venerabilis frater noster Dertosen. episcopus quaerimoniam destinavit, quòd cùm civitatem Dertosen. pro eo quod cives ejusdem civitatis decimas, et primitias ei subtrahunt, supposuisset ecclesiastico interdicto: vos eosdem cives, illos etiam, qui fuerint propriâ culpâ excomunicatione notati, ad sepulturam, et alia sacramenta contra tenorem privilegiorum vestrorum recipere minimè timuistis, nec adhuc vultis ab hujusmodi praesumptione cessare. Quo circa per apostolica scripta mandamus, quatinus in praejuditium juris episcopi memorati talia de cetero ullatenus atemptare, et priviiegiorum vestrorum existatis formâ contenti, eidem episcopo de dampnis datis, et irrogatis injuriis satisfactionem debitam exibentes. Alioquin, noveritis nos venerabili fratri nostro Ilarden. (Ilerden. ilerdense) episcopo, et dilecto filio abbati Populeti (Poblet) in mandatis dedisse, ut vos ad hoc per censuram ecclesiasticam appellatione remotâ compellant. Datum Laterani II. idus Aprilis, pontificatus nostri anno secundo. 

(N. E. Letrán, Laterno, Laterano es un emplazamiento de la ciudad de Roma. Hubo 5 concilios lateranenses.)

  

Innocentii III litterae in favorem episcopi Dertusensis super injuriis ei illatis à fratribus militiae Templi.

EX ARCH. ECCLES. DERTUS. 

Innocentius episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Ilardensi (en la anterior también se encuentra Ilarden.) episcopo et dilecto filio abbati Populeti, salutem et apostolicam benedictionem. Suam nobis venerabilis frater noster Dertosensis episcopus quaerimoniam destinavit, quòd cum civitatem Dertosensem, pro eo quod cives ejusdem decimas et primicias ei subtrahunt, supposuisset ecclesiastico interdicto, dilecti filii commendator, et fratres hospitalis de Emposta, eosdem cives, illos etiam qui fuerunt propriâ culpâ excommunicatione notati, ad sepulturam et alia sacramenta contra tenorem privilegiorum suorum recipere minimè timuerunt, nec adhuc volunt ab hujusmodi praesumptione cessare. Nos autem eisdem per scripta nostra mandavimus ut in praejudicium juris episcopi memorati talia de cetero non praesumant, et privilegiorum suorum existant formâ contenti, eidem episcopo de dampnis datis, et irrogatis injuriis satisfactionem debitam exhibentes. Quo circa discretioni vestrae per apostolica scripta mandamus, quatenus praedictos commendatorem (¿no pide s final?) et fratres ad implendum mandatum nostrum per censuram ecclesiasticam, appellatione postpositâ compellatis. Nullis litteris veritati et justitiae praejudicium facientibus, si quae apparuerint à sede apostolicâ impetratae. Quod si ambo hiis exequendis nequiveritis interesse, tu, frater episcope, ea nichilominus (leo nichilhominus, todo junto; nihilominus o nichilominus : no res menys, nada menos) exequaris. 

Dat. Lateran. II. id. April. pontificatus nostri anno secundo. 

Confirmatio cemeterii Zudae Dertusensis, facta à D. Gombaldo ejusdem urbis episcopo, fratribus militiae Templi. 

EX ARCH. ECCL. DERTUS. 

Quoniam facta mortalium cum auctoribus suis tabes oblivionis semper invida memoriae scriptorum inopia delere consuevit: ego Poncius Dei gratia Dertusen. episcopus, et Poncius prior ejusdem ecclesiae et omnes qui nobiscum sunt in eadem ecclesiâ  fratres, tam vivorum praesentiae, quàm futurorum posteritati scripto tradere curavimus, quòd praecibus, et supplicationibus Poncii de Rigallo magistri militiae Templi in partibus Provintiae (Provenza) et in quibusdam Hyspaniae, et Bezoni comendatoris Mirabeti (Miravet), et Geraldi de Caercino, comendatoris Durtusae, et Falchi comendatoris Azconi (Ascó), et Gauzberti comendatoris de Barberano, et Petri Auxor, et Aimerici de Salis, et Johannis de Aragon., et aliorum fratrum multorum, concedimus Deo, et istis fratribus militiae Templi praenominatis, et successoribus suis ciminterium in Zuta 

Dertusae (zuda de Tortosa). Tali vero pacto ciminterium illum eis concedimus, ut ipsi vel successores sui nullum vel nullam de parrochianis nostris recipiant ad sepeliendum, nisi ipsi ad Zutam ascenderint (subiesen a la zuda, lugar alto, promontorio, castillo, fortaleza, etc) ) pedibus suis, vel equitando sine adjutorio hominis vel faeminae, exceptis tribus personis, videlicet, Morone filium Moronis, et matre sua Sibilia, et Petro de Genestar, si in fine vitae suae elegerint sepulturam in praedicto ciminterio. 

Ego Pontius de Rigallo magister militiae Templi, et praenominati comendatores, coeterique fratres nostri per nos, et per omnes successores nostros hoc pactum, sive conventionem laudamus, ac firmiter tenere concedimus, et promittimus Deo, et Beatae Mariae sedis Dertusae, et Poncio episcopo ejusdem ecclesiae, et Poncio priori, omnique conventui, et successoribus suis hanc pactionem, sive convenientiam perpetuò irrefragabiliter observare per saecula cuncta, sicut superius dictum est. 

Nos autem frater Girbertus Eral, gratiâ Dei militiae Templi in terrâ orientali magister, gratuito animo laudamus, et confirmamus omnia praescripta, ut potè, fratribus nostris praedictis concessa sunt. Nos siquidem Gombaldus, Dei gratia Dertus. episcopus, consilio et voluntate Poncii prioris ejusdem ecclesiae, et G. de Alos (Alós), camerarii, et Poncii sacristae, et aliorum fratrum canonicorum bono animo, ac spontaneâ voluntate praefatam convenientiam et concessionem, sive cambiacionem, quam praescriptus venerabilis episcopus piae recordationis, et dicti magistri, et fratres non duxerunt ad complementum, sive perfectionem ut deceret, ducimus perpetualiter cum Poncio Meneschalcho, militiae Templi in partibus provintiae (Provenza), et in quibusdam Hyspaniae honorando magistro, et cum Petro de Colonico, comendatori Ripariae, et Petro de Calasanccio (Calasanz), comendatore Dertusae, et Poncio de Borna, camerarii ejusdem loci, et Gauberto de Casalibus, comendatori Mirabeti, et Guillelmo de Turre, comendatore Azconis (Ascó, hay varias variantes), et Guillelmo Vulgario, Ortae (Orta, Horta de Sant Joan) comendatore, et Raymundo de Turre Rubea (Torroja, Torre roja), et Augerio de Castellana, et cum omni conventu Dertusae in effectum. Nos igitur Poncius Menescalcus uná cum omnibus nostris fratribus bonâ fide, absque malo ingenio promittimus Deo et Beatae Mariae sedis Dertusae, et vobis patri nostro Gombaldo ejusdem ecclesiae episcopo, omnibusque canonicis et successoribus nostris praescriptam convenientiam per nos et successores nostros in perpetuum observare, ut superius scribitur, et antecessores nostri, et vestri inter se pepigerunt. Haec autem conventio, et concessio facta fuit in praesentiâ horum testium, quorum nomina sunt subscripta ad haec ut stabilis semper, et firma permaneat. Quod est actum mense Augusti, sub anno Domini M.C.XC.VII (1197). = 

Sig+num fratris Poncii de Rigallo, in partibus provinciae, et Hyspaniae tunc temporis magistri. = 

Sig+num fratris Bezonis, preceptoris Mirabeti. = 

Sig+num fratris Geraldi de Chaercino (Caercino antes), comendatore Dertusae. = 

Sig+num fratris Falchi, comendatoris Azconis. = 

Sig+num Gauperti, comendatoris de Barberano. = 

(Anteriormente, salen varios nombres de miembros del Temple, BARBERA. (Barberá) -

Estos son datos a boleo, Santa Bárbara está a 13,6 km a pie de Tortosa, Mas de Barberans a unos 17; Barberá de la Conca, muy cerca de Poblet, desde Tortosa mínimo 111 km a pie, etc...)

Sig+num Petri Auxor fratris. = 

Sig+num Aimerici de Salis. = 

Sig+num fratris Petri de Port. =

Sig+num Johannis de Aragon. = 

Sig+num Bernardi de Clareto, preceptoris Gardenii. (Gardeny) =

Sig+num fratris A. de Claro Monte (Claramunt), preceptoris Monzonis (Monzón, uno de los castillos más conocidos, y fuertes, del Temple). = 

Sig+num Bernardi Eimerici, comendatoris Ortae. = (Aymerich, etc.) 

Sig+num fratris Lupi. = 

Sig+num fratris Raymundi Berardi. = 

Sig+num Guillermi de Alverge. = 

Sig+num fratris Girberti Eral, Jerosolymitani magistri. = 

Nos qui hoc laudamus, et propriis firmamus manibus. 

Ego Gombaldus Dertusen. episcopus. = 

Sig+num Gomballi, Ylerdensis episcopi. = 

Sig+num Guillermi de Alos, camerarii. =

Sig+num Poncii, sacristae. = 

Sig+num G. canonici et presbyteri. =

Sig+num Poncii prioris. =

Sig+num fratris Poncii Meneschalchii, militiae Templi magistri. = 

Sig+num Petri de Colonico, comendatoris Ripariae. = 

Sig+num fratris Petri de Calaçancio (Calasanz), Dertusae comendatoris. = 

Sig+num fratris Poncii de Borna, camerarii. =

Sig+num Gauzberti de Casalibus, comendatoris Mirabeti. =

Sig+num G. de Turre, comendatoris Azconis. =

Sig+num G. de Vulgario, Ortae comendatoris. = 

Sig+num R. de Turre Rubea. = 

Sig+num de Augeris de Castellana, nos qui laudamus et firmamus. = 

Sig+num Raymundi de Centilles. = (Centelles) 

Sig+num Guillermi Eimerici. = 

Sig+num G. Morages. = 

Sig+num Bertrandi de Podio. = 

Sig+num Petri de Sanaugia (Sanahuja), ejus rei testes sunt.

Guillelmus levita domini magistri P. Menescalchi, jussu episcopi, et fratrum scripsit + hoc praefixit. = 

Carta limitum Tarraconensis et Dertusensis episcopatuum.  

(N. E. Límites de los obispados de Tarragona y Tortosa)

EX ARCH. ECCL. DERTUS.

Sit notum cunctis quòd contentio erat inter Tarraconensem ecclesiam et Dertosensem, super terminis qui habent dividere decimationes inter campum Tarraconae (Camp de Tarragona), et montana (montaña). Tandem vero dominus Raymundus, Tarraconens. archiepiscopus, et D. Gombaldus, Dertosens. episcopus, uterque cum consensu et voluntate conventus ecclesiae suae venerunt super terminis illis ad concordiam et pacem perpetuam, et ad amicabilem compositionem. Cujus compositionis talis est modus, quòd in praesentiâ multorum proborum virorum, quorum nomina inferius notata sunt, pars utraque simul tales términos posuit, assignavit, et laudavit in ea videlicet parte, in qua erat contentio inter eos. Incipiunt autem termini illi á quadam rupe alta quae vocatur Nas de pullino, et inde vadunt per ipsam serram sicut aquae verguntur versus mare usque ad collem de Lena; et inde transeunt per unum podium, qui est subtus podium altum, et est contiguus et magis proximus ipsi podio alto; et inde revertuntur per ipsam serram altiorem; et vadunt per ipsam serram de Laberixes, sicut aquae vergunt et perveniunt in rivum de Oleastro, et per ipsum eundem rivum descendunt aliquantulum termini usque in ipsum locum, quem vocant Poxino, ubi etiam duo torrentes junguntur, scilicet, ille idem torrens de rivo Oleastri, et torrens de Valle Lauri; et inde ascendunt termini, et transeunt super duos podiolos, ita quod termini relinquunt de ipsis podiolis unum post alium; et sic perveniunt ad quamdam rupem, quam rustici vocant Sedam, quae etiam proprio nomine vocatur Espadella: ascendunt termini usque ad aliam sedam altiorem et vicinam illi, quae etiam denticulata videtur ut murus, vel trepata, et est contigua podio de Navales; et inde recedunt termini, et vadunt per ipsos podios de uno in alium sicut aquae vergunt versus mare, et sic perveniunt ad collem Balagarii, et intrant in mare. Viri autem qui ex parte Tarraconensis ecclesiae et super dictos términos ponendos et assignandos fuerunt, sunt isti: Raymundus, Tarraconensis ecclesiae praepositus; et R. camerarius, et R. Guillelmus, archidiaconus, et Arnaldus Uribaldus, et Arnaldus de Alforgia, canonici ipsius ecclesiae; et P. de Balagario, bajulus praepositi, et Petrus de Ripa, et Guillel. de Zaguda, canonici Cornu bovis (cuerno de toro, bou, buey, Escornalbou), et Joannes de Rivipullo, et alii multi probi homines de Monte rubeo (Mont roig, Monroyo). Qui vero ex parte Dertosensis ecclesiae ad haec omnia peragenda fuerunt, sunt hii: dominus G. Dertosensis episcopus, et dominus Pontius prior ipsius ecclesiae, et Guillelmus de Alos, et Bernardus Albareda, et Miro frater ejusdem episcopi, et Guillelmus de Rixach, et R. de Conilles, et Bertrandus de Rivo. Quidam etiam alii supervenerunt, qui similiter positioni terminorum interfuerunt, scilicet, Arnaldus de Fonolar (Fonollar), P. de Toudel, Martinus capellanus de Partdip (Pratdip), et multi alii de ipso Pratdip. Haec autem omnia consummata et peracta fuerunt anno M°.CC°.III°., (1203) Dominicae Incarnationis,  mense Februarii in die S. Agathae Virg. Ego R. Dei gratia Tarracon. archiepiscopus confirmo. = Ego Raymundus Tarracon. praepositus. = Signum Joannis Tarracon. ecclesiae sacristae. = Ego Raymundus Tarracon. ecclesiae canonicus. = Signum Guillelmi praecemptoris Tarracone. 

= Ego Guillelm. Clemens subscribo. = Signum Petri de ManIevo. = Signum Arnaldi de Alforgia (Alforja), presbyteri. = Signum Arnaldi, sacri custodis. = Sign. R. de Requesens. = Sign. Joannis de Sancta Digna. = Sign. Petri de Balagario, bajuli praepositi. = Sign. Guillelmi de Zaguda, canonici Cornu bovis. = Ego Petrus de Ripa subscribo, et facio hoc sig+num. 

Ego Gombaldus, Dertusens. ecclesiae episcopus firmo. = Sign. Guillelmi de Alos, camerarii. = Sign. Poncii, sacristae. = Sign. Laurenti, canonici et praesbyteri. =  

Sign. Bernardi, presbyteri. = Sign. Joannis, presbyteri et canonici. = Sign. Bernardi, presbyteri et canonici. = Sign. Poncii, prioris. = Ego P. de Tarrachona, notarius. = Ego Bernardus Guibotus hoc scripsi mandato Petri de Tarrachona, Tarrachonensis notarii, die et anno prefixis. 

Constitutiones synodales factas per D. Arnaldum (a) Dertusens. episcopum anno Domini M.CC.LXX.IIII. pridie idus Novembris.

(a) Arnaldum scilicet de Jardino, qui ecclesiam Dertus. ab anno *1272 aut circiter, ad 1306 usque rexit, multisque auxit ac ditavit. 

NUNC PRIMUM IN LUCEM EDITAE EX ARCH. ECCL. DERTUS.

Contra vendentes laycis ecclesias.

Nos Arnaldus, Dei gratia Dertus. episcopus, attendentes quod aliqui ecclesiarum rectores, sive ex justâ causâ absentes, vendunt ecclesias suas in solidum laycis, qui layci recipiunt non solum decimam, sive primitiam, sed etiam oblationes defunctorum et alia jura ecclesiastica, nec non etiam ponunt ibidem clericos pro suâ voluntate, et alia administrant, quae non decet laycos administrare, propter quod maximum sequitur scandalum, et devotio parrochianis vel parrochianorum minuitur, et ipsae ecclesiae ex hoc damnum in spiritualibus et temporalibus patiuntur: volentes ergo scandalis hujusmodi et periculis remedium adhibere, praesenti synodali constitutione statuimus, ut nullus rector nostrae dioecesis de cetero vendat, vel vendere audeat suam ecclesiam alicui layco, cujuscumque status vel conditionis existat. Sed si contingat, eum, qui justâ causâ absens est, velle vendere ecclesiam suam, habeat vendere presbytero noto et idoneo, et presentent eum nobis vel officiali nostro priusquam aliquid ibidem administret, ut nos vel officialis ipse committamus ei curam animarum, si idoneus existat; aliàs idem rector teneatur nobis vel eidem officiali alium idoneum presentare, cui nos vel ipse officialis curam animarum secundum Deum committere valeamus. 

Continúa en la segunda parte del apéndice